ਨਾਨਾਲਤਾਕੁਟ੍ਮਲਿਤਾ ਨਾਨਾਵਨਗਣੋਤ੍ਥਿਤਾ । ਨਾਨਾਗਿਰਿਤਟਾਰੂਢਾ ਨਾਨਾਚਲਨਿਰਨ੍ਤਰਾ
ਇਹ ਕਈ ਲਤਾਂ ਦੇ ਕਲੀਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਹੋਈ, ਕਈ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਾਤਾ ਚ ਜਾਯਮਾਨਾ ਚ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਤਥਾ ਮृਤਾ । ਅਨੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਤਥਾ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਚ੍ਛੇਦਿਨੀ ਤਥਾ
ਇਹ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੀ, ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੀ, ਮਰ ਰਹੀ, ਮਰੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਤੀਤਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਚ ਸਤ੍ਯੇਵਾਸਤ੍ਪਦਾਸ੍ਪਦਾ । ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਤਰੁਣਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਮਮ੍ ਉਪੇਯੁषੀ
ਪਿਛਲਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਝੂਠੇ ਵੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਮਹਾਵਿषਲਤੈषਾ ਹਿ ਸਂਸਾਰਵਿषਮੂਰ੍ਛਨਾਮ੍ । ਦਦਾਤਿ ਰਭਸਾ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾ ਪਰਾਮृष੍ਟਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਬੇਲ ਹੈ ਜੋ ਮੋਹ ਮਸਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੱਕਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਫੀਤੇਤੋ ਗਲਿਤੇਤਸ਼੍ ਚ ਰੂਢੇਤਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਵ੍ ਇਤਃ । ਇਤੋ ਜਲਮ੍ ਇਤਸ਼੍ ਸ਼ੈਲਾ ਇਤੋ ਨਾਗਾਸ੍ ਸੁਰਾ ਇਤਃ
ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਸੱਪ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।
ਇਤਃ ਪृਥ੍ਵੀਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਤਥੇਤੋ ਦ੍ਯੁਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਇਤਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਤਥੇਤਸ੍ ਤਾਰਕਾਕृਤਿਮ੍
ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਤੇ ਚਮਕ ਬਣ ਕੇ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤਸ੍ ਤਮ ਇਤਸ੍ ਤੇਜ ਇਤਃ ਖਮ੍ ਇਤ ਉਰ੍ਵਰਾ । ਇਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਤੋ ਵੇਦਾ ਇਤੋ ਦ੍ਵਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ
ਇਥੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ; ਇਥੇ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵੇਦ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਇਤਃ ਪੁਣ੍ਯਮ੍ ਇਤਃ ਪਾਪਮ੍ ਇਤਸ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਮੂਢਤਾ । ਇਤੋ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਾ ਪੀਨੇਤੋ ऽਜ੍ਞਾਨਭਾਵਨਾਤ੍
ਇਥੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪਾਪ ਹੈ; ਇਥੇ ਜੜਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤਃ ਪੁਣ੍ਯਤਪੋਦਾਨੈਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਇਤੋ ਯੋਗਵਿਲਾਸੇਨ ਨੂਨਂ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ
ਇਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਤਬ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਯੋਗ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਖਗਤਯੋਡ੍ਡੀਨਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਦੇਵਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਾਣੁਤਯਾ ਰੂਢਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਵਨਤਾਂ ਗਤਾ
ਕਦੇ ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਥੰਮ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਹਵਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਰਕਸਂਲੀਨਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਿਵਾਸਿਨੀ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੁਰਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਕਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਿष੍ਣੁਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਰੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਰਵਿਃ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਯਮਃ
ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਕਦੇ ਸੂਰਜ, ਕਦੇ ਅੱਗ, ਕਦੇ ਹਵਾ, ਕਦੇ ਚੰਦ, ਕਦੇ ਯਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਨਾਙ੍ਗ ਭੁਵਨੇषੁ ਮਹਾਮਹਿਮ੍ਨਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਜਰਤ੍ਤृਣਲਵਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਂ ਵਾ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਤਨੁ ਹਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਤਾਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕ੍ਸ਼ਯਾਯ ਤਦਤੀਤਤਯਾਤ੍ਮਲਾਭਃ
ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਧੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਜਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—even ਹਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਅਵਿਦਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਆਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਰਜਾਤਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਹਰਿਹਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਅਵਿਦ੍ਯੈਵੇਤ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਭ੍ਰਮਮ੍ ਇਵਾਗਤਃ
ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਵਿਦਿਆ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵ ਆ ਗਿਆ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯੇਨਾਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ ਸਚ੍ ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਚਾਭਾਸਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਕਲਨੋਜ੍ਝਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਅਸਰ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਸ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸਮੁਦੇਤਿ ਤਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲਾ ਕਲਨਰੂਪਿਣੀ । ਜਲਾਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਰੂਪੇਵ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਰੂਪਤਯੋਦਿਤਾ
ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਭਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਮਧ੍ਯਾ ਤਥਾ ਸ੍ਥੂਲਾ ਚੇਤਿ ਸਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਯਾਤੇਨ ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਵਪੁषਾ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਮਧਯਮ ਅਤੇ ਮੋਟਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੁੜ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਿਸृष੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵ੍ ਏਤਾਸੁ ਭੇਦਤਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਭਿਧਾ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ ਤਮ ਇਤਿ ਸੈषੈਵ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ। ਇਹੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਗੁਣਤ੍ਰਿਤਯਧਰ੍ਮਿਣੀਮ੍ । ਏषੈਵ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪਾਰਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਾਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਤੇ ਯੇ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਸ੍ ਤੇ ऽਪਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ ਤਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਗੁਣਃ
ਇੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਗੁਣ — ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ — ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵਧੈਵ ਵਿਭਕ੍ਤੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਗੁਣਭੇਦਤਃ । ਯਾਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਨਯੈਵ ਤਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ऋषਯੋ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾ ਨਾਗਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ੍ ਸੁਰਾਃ । ਇਤਿ ਭਾਗਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ — ਰਾਘਵ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸਮਝੋ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਭਾਗਸ੍ਯ ਨਾਗਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ੍ ਤਮਃ । ਰਜਸ੍ ਤੁ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਾ ਹਰਾਦਯਃ
ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ ਰਜਸ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਸਾਤਵ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਜਾਤੇ ਦੇਵਯੋਨਾਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਗੁਣੇ । ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਪਦਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹਰਿਹਰਾਦਯਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਤ ਦੇ ਜੀਵ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਨ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਭਾਗੋ ਰਾਮ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਹਿ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਨ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਭੂਯਸ੍ ਤੇਨਾਸੌ ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਰਾਮਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਰਾਦਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭਾਗਾ ਮਹਾਮਤੇ । ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮੁਕ੍ਤਪੁਰੁषਾ ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੌ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਰੁਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰਹਿਣ ਤਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾ ਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤਕ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਗ ਏष ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਃ । ਬੀਜਂ ਫਲਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਫਲਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬੀਜਤਾਮ੍
ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬੀਜ ਫਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਸ੍ ਸਲਿਲਾਦ੍ ਇਵ ਬੁਦ੍ਬੁਦਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਲੀਯਤੇ ऽਵਿਦ੍ਯਾ ਪਯਸੀਵ ਹਿ ਬੁਦ੍ਬੁਦਃ
ਅਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਯਸ੍ਤਰਙ੍ਗਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਭਾਵਨਾਦ੍ ਏਵ ਭਿਨ੍ਨਤਾ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਾਦृਸ਼ੋਰ੍ ਭੇਦਭਾਵਨਾਦ੍ ਏਵ ਭਿਨ੍ਨਤਾ
ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਅਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।