ਕ੍ਸ਼ਣਾਦਿਕਲ੍ਪਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ ਤੇਜਸ੍ਤਿਮਿਰਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ । ਕਾਲੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਕਾਯ ਉਰਰੀਕृਤਃ
ਇੱਕ ਪਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਫਾ ਕਰਕੇ।
ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪਪ੍ਰੌਢਾਃ ਪ੍ਰੋਲ੍ਲਸਤ੍ਪੁष੍ਪਦੀਪ੍ਤਯਃ । ਫਲਪ੍ਰਦਾਸ਼੍ ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਕਾਲਖੇ षਡृਤੁਗ੍ਰਹਾਃ
ਠੰਢ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਇੱਥੇ ਫਲ ਦੇਣ ਲਈ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਭੈਕ੍ਸ਼ਭਾਣ੍ਡੇ ऽਸੌ ਕਾਲੀ ਭਗਵਤੀ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਸ੍ਵਯਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵੈਵ ਦਤ੍ਤ੍ਵੈਵ ਭੂਤਭਿਕ੍ਸ਼ਾਂ ਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤਿ
ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲੀ ਭਗਵਤੀ ਆਪਣੀ ਕਰਾਮਾਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਯਃਪਟਲਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਮ੍ਭੋਜਕੋਟਰੇ । ਕਰੋਤਿ ਘੁਙ੍ਘੁਮਂ ਭੂਰਿ ਭੂਤਭ੍ਰਮਰਪੇਟਕਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤਿਮਿਰਾਨੀਲਕਵਰੀ ਅਰ੍ਕੇਨ੍ਦੁਚਪਲੇਕ੍ਸ਼ਣਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਹਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਧਰਾਗਿਰਿਵਰਾਙ੍ਗਿਕਾ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਹਨ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ, ਅੱਖਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੈਕਪਿਤृਕਾ ਲਮ੍ਬਮਾਨਪਯੋਧਰਾ । ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਮਾਤृਕਾ ਸ੍ਥੂਲਾ ਤਰਲਾ ਘਨਚਾਪਲਾ
ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਵੱਡੀ, ਚੰਚਲ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਤਾਰਕਾਜਾਲਦਸ਼ਨਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਰੁਣਤਰਾਧਰਾ । ਸਮਸ੍ਤਪਦ੍ਮਿਨੀਹਸ੍ਤਾ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਪੁਰਾਨਨਾ
ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਸਵੇਰ ਦੀ ਲਾਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਗहरे ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਾਬ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਾਲਤਿਕਾ ਨੀਲਾਮ੍ਬਰਪਰਾਵृਤਾ । ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪਮਹਾਨਾਭਿਰ੍ ਵਨਸ਼੍ਰੀਰੋਮਰਾਜਿਕਾ
ਉਹ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹਨ।
ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀਵृਦ੍ਧਕਾਮਿਨੀ । ਅਸਕृਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਨष੍ਟਾ ਭੂਰਿਵਿਭ੍ਰਮਕਾਰਿਣੀ
ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਵੈਸ਼ਿਆ ਵਾਂਗ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੰਮਦੀ ਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਗ੍ਨਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਥੋਨ੍ਮਗ੍ਨਂ ਭੀਮੇ ਕਾਲਮਹਾਰ੍ਣਵੇ । ਪ੍ਰਤਿਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣੈਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਸ੍ਫੁਟਬੁਦ੍ਬੁਦੈਃ
ਕਦੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਉਭਰਦੀ, ਕਦੇ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਡਰਾਉਣੇ ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਪਲ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦੇ ਫੱਟਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ।
ਕਾਲਾਗਾਧਸਰਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਨਿਮੇषੇਣ ਡੀਨਂ ਸਂਸਾਰਸਾਰਸੈਃ
ਕਾਲ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਇਕ ਯੁਗ ਦੀ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਨਾਸ਼ਿਨ੍ਯਸ੍ ਸਨ੍ਤਤਾਸ੍ ਸृष੍ਟਿਵਿਦ੍ਯੁਤਃ । ਕਾਲਮੇਘੇ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਨੋਰਮਾਃ
ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਸਿਰਜਣ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ, ਕਾਲ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ।
ਪ੍ਰਧ੍ਵਨਦ੍ਭੂਤਵਿਹਗਾਃ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਰਤਦ੍ਰੁਤਾਃ । ਕਾਲਤਾਲਾਤ੍ ਕਿਲੋਤ੍ਤਾਲਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਫਲਪਾਲਯਃ
ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੰਛੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਡਦੇ ਹਨ; ਕਾਲ ਦੇ ਤਾਲ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਮੇषਕृਤਵੈਰਿਞ੍ਚਸृष੍ਟਯੋ ਦੇਵਨਾਯਕਾਃ । ਨਿਮੇषਕृਤਸਂਹਾਰਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਕੇਚਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਣਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵੇ ਹਨ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਮੁੰਦਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨਾਸ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਮੇषੋਨ੍ਮੇषਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣਕਲ੍ਪਜਾਲਾਸ੍ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਰੁਦ੍ਰਾਃ ਕੇਚਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮੇ ਪੁਰੇ
ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਮਿਟਣ ਤੇ ਖੁਲਣ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਹਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰੁਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਤੇ ऽਪਿ ਯਸ੍ਯ ਨਿਮੇषੇਣ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਾ । ਤਾਦृਸ਼ੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਦੇਵੇਸ਼ੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤੇਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ ਜਹਾਨ ਬਣਦੇ ਜਾਂ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਰਤ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਨੰਤ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਯੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦੇ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾ ਨਾਮ ਸ਼ਕ੍ਤਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਤ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?
ਏਵਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੀਣਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥਭਰਭਾਸ੍ਵਰਾ । ਜਾਗਤੀ ਕਲਨਾ ਯੇਯਂ ਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਨੰਤ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਚਲਣ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਫੈਲਾਵਟ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸਮ੍ਪਦੋ ਯਦ੍ ਉਤ ਸਨ੍ਤਤਮ੍ ਆਪਦਸ਼੍ ਚ ਯਦ੍ ਬਾਲ੍ਯਯੌਵਨਜਰਾਮਰਣੋਪਤਾਪਾਃ । ਯਨ੍ ਮਜ੍ਜਨਂ ਚ ਸੁਖਦੁਃਖਪਰਮ੍ਪਰਾਭਿਰ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਤੀਵ੍ਰਤਿਮਿਰਸ੍ਯ ਵਿਭੂਤਯਸ੍ ਤਾਃ
ਜੋ ਵੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਜੋ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਜੋ ਵੀ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ, ਜੋ ਵੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਹਿਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀਆਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝਲਕਾਂ ਹਨ।
ਸਂਸਾਰਵਨषਣ੍ਡੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਪਰ੍ਵਤਤਟਸ੍ਥਿਤੇ । ਕੀਦृਸ਼ੀ ਖਲ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਲਤਾ ਵਿਕਸਿਤਾ ਤਤਾ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਬੇਲ ਫੁੱਲ ਕੇ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ?
ਬृਹਤ੍ਪਰ੍ਵਤਪਰ੍ਵਾਢ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਤ੍ਵਕ੍ਪਰਾਵृਤਾ । ਦੇਹਯष੍ਟਿਰ੍ ਇਯਂ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਲੋਕਲਾਸਿਨੀ
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਕਰਤੀ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਖੋਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਭਵੋ ਭਾਵੋ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵ ਚ । ਅਤ੍ਰੈਤਾਨ੍ਯ੍ ਉਰੁਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਮੂਲਾਨਿ ਚ ਫਲਾਨਿ ਚ
ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਜੀਵਨ, ਭਾਵਨਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਸਮੇਤ।
ਸੁਖਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ । ਦੁਃਖਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤੇ ਫਲਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸੁਖ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਉੱਚੀ ਉਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਹੀ ਸੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਉੱਚੀ ਉਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਭਵਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਤਮ੍ ਏਵ ਫਲਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਭਾਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਮ੍ ਏਵ ਫਲਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਹੋਣ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਉਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਅਸਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਹੀ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਵृਦ੍ਧਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਯਾਃ ਫਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਯਾਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਵਿਧੋਲ੍ਲਾਸਵਤੀ ਵਾਸਨਾਮੋਦਦਾਯਿਨੀ । ਘਨਪ੍ਰਵਾਲਪਟਲਾ ਤਨੁਰ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਇਹ ਦੀ ਦੇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੇ ਟਾਹਣੇ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਲਤ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਿਵਸਵ੍ਯੂਹਕੁਸੁਮਾ ਯਾਮਿਨੀਲੋਲषਟ੍ਪਦਾ । ਅਜਸ੍ਰਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਨੈषਾ ਪ੍ਰਪਤਦ੍ਭੂਤਪਲ੍ਲਵਾ
ਉਹ ਦਿਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਬੀਲੀਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਆਗਤ੍ਯਾਗਤ੍ਯ ਤਰਸਾ ਵਿਵੇਕਕਰਿਣਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਵਿਧੂਯਤੇ ਧੂਤਰਜਃਪ੍ਰਸਰਾ ਪੁਨਰ੍ ਏਤਿ ਚ
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਸਮਝ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਧੂੜ ਉਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਯਮਾਨਪ੍ਰਵਾਲਾਢ੍ਯਾ ਸਞ੍ਜਾਤਾਙ੍ਕੁਰਦਨ੍ਤੁਰਾ । ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਕੁਸੁਮੋਪੇਤਾ ਸਮਗ੍ਰਰਸਸ਼ਾਲਿਨੀ
ਨਵੇਂ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨਿਕਲੇ ਕਲੀਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਹਰ ਰਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੈ।
ਜਨ੍ਮਪਰ੍ਵਾਲਿਨੀਰਨ੍ਧ੍ਰਾ ਵਿਨਾਸ਼ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਦਦ੍ਰੁਲਾ । ਭੋਗਾਭੋਗਰਸਾਪੂਰ੍ਣਾ ਵਿਚਾਰੈਕਘੁਣਕ੍ਸ਼ਤਾ
ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਛੇਦ ਹਨ, ਨਾਸ ਦੇ ਦਰਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ; ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਕੀੜੀ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੈ।