ਅਜ੍ਞੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਯ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਰਾਗਾਸृਗਰੁਣਾ ਤਨੁਃ । ਸਂਸਾਰਾਰਣ੍ਯ ਆਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਪੁਨਰ੍ ਆਮਿषਪਿਣ੍ਡਵਤ੍
ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਲਗਨ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਾਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭੂਤਸ਼ੈਲਮਯੀ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਮृਨ੍ਮਾਂਸਲਵਮਾਤ੍ਰਿਕਾ । ਮੋਹਾਤ੍ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਪਦਾਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਰਞ੍ਜਨਾ
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਦੇ ਕੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਨਲ੍ਪਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾਕਲ੍ਪਪਾਦਪਃ । ਅਜ੍ਞਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਯਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਪਰ੍ਣਪਰਮ੍ਪਰਾਃ
ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਰਾਜਨ੍ਤੇ ਲਸਨ੍ਤਿ ਵਿਲਸਨ੍ਤਿ ਚ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਚਨੋਪੇਤਾ ਭੂਰਿਭੋਗਵਿਹਙ੍ਗਮਾਃ
ਇਸ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਅਨੇਕ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ, ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਯਤ੍ਰ ਜਨ੍ਮਾਨਿ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਜਾਲਂ ਚ ਕੋਰਕਾਃ । ਫਲਾਨਿ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਨਿ ਮਞ੍ਜਰ੍ਯੋ ਵਿਭਵਸ਼੍ਰਿਯਃ
ਇਥੇ ਜਨਮ ਗਠੜੀਆਂ ਹਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਜਾਲ ਕਲੀਆਂ ਹਨ, ਫਲ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਕਰਮ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਦੌਲਤ ਤੇ ਰੁਤਬਾ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦੂਦਯਾਦ੍ ਏਤਾ ਯੋषਿਦੋषਧਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸਂਸਾਰਵਨषਣ੍ਡੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰਾਂ ਸ਼ੋਭਾਮ੍ ਉਪਾਗਤਾਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਚੰਦ ਉਗਣ ਨਾਲ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਧੀਆ ਸੋਭਾ ਨੂੰ ਪਾ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਘਨਜਾਡ੍ਯਃ ਕਲਾਪੂਰ੍ਣਸ੍ ਤਮਃਕਾਲਕृਤੋਦਯਃ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੋਦਿਤਾਤ੍ਮਾ ਦੋषੇਸ਼ੋ ਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ
ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਚੰਦ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਮੰਦੇਪਣ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਨੁਕਸਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਕੇ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦੋਃ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਵਾਸਨਾਮृਤਸ਼ਾਲਿਨਾ । ਤਰ੍ਪਿਤਾਸ਼ਾਚਕੋਰੇਣ ਚਿਤ੍ਤਰਤ੍ਨਰਸੈषਿਣਾ
ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ ਦਾ ਚਕੋਰਾ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਰਤਨ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜਹਂਸਵਿਲਾਸਿਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਲੇਯਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਙ੍ਗਿਕਾਃ । ਭਾਨ੍ਤਿ ਕਾਨ੍ਤਾਕੁਮੁਦ੍ਵਤ੍ਯੋ ਲੋਲਲੋਚਨषਟ੍ਪਦਾਃ
ਰਾਜ ਹੰਸ, ਜੋ ਖੇਡ 'ਚ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਠੰਢੇ ਹਨ, ਚੰਨਣੀ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਲਾਕ ਅੱਖਾਂ ਭੌਂਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਧਮ੍ਮਿਲ੍ਲਤਿਮਿਰੋਲ੍ਲਾਸਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਪਾਣ੍ਡੁਪਯੋਧਰਾਃ । ਰਾਮਾਰਜਨ੍ਯੋ ਰਾਜਨ੍ਤੇ ਤਨ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੇਨ੍ਦੁਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਿੱਕੇ ਸਤਨ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਮੂਰਖਤਾ ਦੇ ਚੰਦ ਹੇਠ ਖਿੜ ਰਹੀ ਹੈ।
ਆਪਾਤਮਾਤ੍ਰਮਧੁਰਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਵਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਵਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਖਿਲਸ੍ਥਿਤਿਭਙ੍ਗੁਰਤ੍ਵਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਸ਼ਾਖਿਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸृਤਾਨਿ ਰਾਮ ਨਾਨਾਕृਤੀਨਿ ਵਿਪੁਲਾਨਿ ਫਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਮੂਨਿ
ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹਨ।
ਯਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲਿਤਾ ਰਤ੍ਨਭੂषਿਤਾ ਭਾਨ੍ਤਿ ਯੋषਿਤਃ । ਮਦੇਨ੍ਦਾਵ੍ ਉਦਿਤੇ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਕਾਮਕ੍ਸ਼ੀਰਾਰ੍ਣਵੋਰ੍ਮਯਃ
ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਦ ਮੂਨ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੌਵਰ੍ਣਾਮ੍ਭੋਜਕੋਸ਼ਸ੍ਥਲੋਲਾਲਿਪਟਲਸ਼੍ਰਿਯਮ੍ । ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਦृਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਕਪੋਲਦਲਦੋਲਿਤਾਃ
ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਲ੍ਹੇ-ਗਲ੍ਹੇ ਹਿਲਦੇ ਗਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ 'ਤੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਦ੍ਯਾਨਵਨषਣ੍ਡੇषੁ ਭੂਮੌ ਕृਤਪਦਾ ਮਧੌ । ਹृਦ੍ਯਾਸ੍ ਸੁਮਨਸੋ ਭਾਨ੍ਤਿ ਹਾਸਾ ਇਵ ਮਨੋਭੁਵਃ
ਬਾਗਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧਰਦੇ ਹਨ, ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੁਸਕਾਨ।
ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਗृਧ੍ਰਗੋਮਾਯੁਕੌਲੇਯਕਵਲਾਙ੍ਗਿਕਾਃ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ੍ ਸਮੁਪਮੀਯਨ੍ਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦਨਪਙ੍ਕਜੈਃ
ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗਿੱਧ, ਲੋਮੜੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਦੇ ਚੰਦਨੀ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌਵਰ੍ਣਕਲਸ਼ਾਮ੍ਭੋਜਕੋਰਕੋਤ੍ਤੁਙ੍ਗਲਿਙ੍ਗਵਤ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਤਨਸ਼੍ਰੇਣੀ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸਮੁਦ੍ਗਿਕਾ
ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਕਤਾਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੌਂਪਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਉਭੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਰਸਾਯਨੇਨ੍ਦੁਨਿष੍ष੍ਯਨ੍ਦਮਧੁਬਿਮ੍ਬਾਸਵਦ੍ਰਵੈਃ । ਓष੍ਠਾਭਿਧੋ ਮਾਂਸਲਵੋ ਲਾਲਾਕ੍ਤ ਉਪਮੀਯਤੇ
ਮਾਸਦਾਰ ਹੋਠ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਧਾਰ, ਚੰਦ ਦੀ ਰਸ, ਜਾਂ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਮਦ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਲ੍ਮਲ੍ਯष੍ਠੀਲਿਕਾਕਾਰਾ ਭੁਜਾਃ ਕ੍ਰੂਰਾਸ੍ਥਿਸ਼ਙ੍ਕਵਃ । ਬਾਹੂਬਾਹੁ ਲਤਾਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਵਿਭਿਸ਼੍ ਸ਼ੁਭੈਃ
ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੋ ਸਲਮਲ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤੇ ਕਰੜੀਆਂ ਹਨ, ਕਵੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੁਹਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਵਰਨਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਦਲੀਸ੍ਤਮ੍ਭਸਮ੍ਭਾਰਸੁਨ੍ਦਰੀ ਸੁਨ੍ਦਰੀਰਤਾ । ਊਰੁਸ਼ੋਭੋਦਿਤਾਨਙ੍ਗਤੋਰਣਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਹਣੀ ਔਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਾਤਮਾਤ੍ਰਮਧੁਰਾ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨੁਪਾਤਿਨੀ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਵਸਾਨਵਿਰਸਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ
ਸੁਖ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ 'ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਿਲਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਸੁਆਦ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਾਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਸਮੁਪੈਤਿ ਮਤਿਰ੍ ਦੁਃਖਂ ਦੁਃਖਂ ਚ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਤਾਮ੍ । ਦੁਃਖਸ਼ਾਖਾਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨਾਨਾਕਰ੍ਮਫਲਸ਼੍ਰਿਯਃ
ਮਨ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਕਈ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਬਦ੍ਧਜਾਲਘਨਾਕਾਰਾਃ ਕਾਰਾਰ੍ਥਮ੍ ਇਵ ਰਜ੍ਜਵਃ । ਵੀਰੁਧਃ ਪ੍ਰਾਵृषੀਵਾਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਤਾਨਗਹਨਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇੱਛਾਵਾਂ, ਮੋਟੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬੰਨ੍ਹਨ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਰਤਾਂ ਮੋਹਮਿਹਿਕਾ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਕਾਰਿਣੀ । ਯਮੁਨਾ ਪ੍ਰਾਵृषੀਵੈਤਿ ਤਿਮਿਰਸ਼੍ਯਾਮਲਾਚਿਰਮ੍
ਭਟਕਾਵੇ ਦੀ ਧੁੰਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਯਮੁਨਾ ਵਾਂਗ ਘਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਟੂਕृਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣੋ ਨਾਨਾਕਾਰਵਿਕਾਰਦਃ । ਸ੍ਵਦਤੇ ਵਿਗਤਸ੍ਨੇਹਂ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਤਿਵਿषਾਰਸਃ
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਕੜਵਾਹਟ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਦੁਬਾਰਾ-ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਚੱਖਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਧੂਤਜਰ੍ਜਰਾਜੀਰ੍ਣਜਨਤਾਪਰ੍ਣਰਾਜਯਃ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਪਵਨਾ ਵਾਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾਕਨਕਰੇਣਵਃ
ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਉਡਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਥੱਕੇ, ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਧੂੜ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸੇ ਵਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲਃ ਕਵਲਿਤਾਨਨ੍ਤਜਗਤ੍ਪਕ੍ਵਫਲੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ । ਘਸ੍ਮਰਾਪਾਰਜਠਰਃ ਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਅਪਿ ਨ ਤृਪ੍ਯਤਿ
ਕਾਲ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਕਈ ਯੁੱਗਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿੱਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮੋਹਮਾਰੁਤਪਾ ਮਤ੍ਤਾਸ੍ ਤ੍ਵਰਾਵਿषਵਿਕਾਰਿਣਃ । ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਹਾਹਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਬਿਲੇ ਬਲਵਦਾਪਦਃ
ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਿਨ੍ਤਾਪਿਸ਼ਾਚ੍ਯੋਪਹਤਾ ਵਿਵੇਕੇਨ੍ਦੂਦਯਂ ਵਿਨਾ । ਤਮਸੈਵ ਨਿਰਾਲੋਕਾ ਯਾਤਿ ਯੌਵਨਯਾਮਿਨੀ
ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਡੈਣੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਵਿਆਕਲਤਾ ਦਾ ਚੰਦ ਉੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਰੁਣਾਈ ਦੀ ਰਾਤ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿਹ੍ਵਾ ਜਰ੍ਜਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨੁਨਯਜ੍ਵਰੈਃ । ਪਦ੍ਮਕੋਟਰਕੋਣਸ੍ਥਮ੍ ਅਪਿ ਪਤ੍ਤ੍ਰਂ ਹਿਮੈਰ੍ ਇਵ
ਜਿਹਵਾ ਸਧਾਰਣ ਲਾਲਚ ਦੇ ਬੁਖਾਰਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਲ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਪਿਆ ਪੱਤਾ ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਜੀਵਮਹਾष੍ਠੀਲਃ ਕष੍ਟਕਣ੍ਟਕਸਙ੍ਕਟਃ । ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਾਖਤਾਂ ਯਾਤਿ ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯਦृਢਸ਼ਲ੍ਮਲਿਃ
ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਥੰਮ, ਜੋ ਕਠਿਨ ਤੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।