ਪਰਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਫੁਰਤੋ ਯਸ੍ਯ ਨ ਸ੍ਤੁਤਿਰ੍ ਨਿਨ੍ਦਨਾਦ੍ ऋਤੇ । ਸ ਦੇਹੀ ਦੇਹਦੁਃਖੌਘਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ
ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਧਾਈ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੇਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਨਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਅਪਿ ਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਮਿਥੋ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ਏਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੀ ਯਥਾ
ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ, ਤੇ ਦੇਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ।
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਭਾਵਵਿਕਾਰੈਸ੍ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤੋ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲੇਪਕਃ । ਨਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਸਦੋਦਿਤਃ
ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਲੇਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨਾ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਡਸ੍ਯਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤੁਚ੍ਛਸ੍ਯ ਕृਤਘ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨਃ । ਸ਼ਰੀਰਕੋਪਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ ਤਥਾ
ਇਹ ਦੇਹ ਜੋ ਮੂਰਖ, ਅਜਾਣ, ਨਿਕੰਮਾ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਣ ਦਿਓ।
ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਪृਥਗ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਵੇਕ੍ਸ਼ਿਤੇ । ਜਡਸ੍ਯਾਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਗੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੇਸਮਝ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਐਸੇ ਬੇਅਸਲੀ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕੀ ਉਪਜ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਪੁਣਾਯਾਵਬੋਧਾਯ ਯਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਭਙ੍ਗਿਭਿਃ ਪ੍ਰਵਿਚਿਤ੍ਰਾਭੀ ਰਾਘਵੇਦਂ ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਤੇ
ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ, ਰਾਘਵ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਿ ਦੇਹਗੁਣਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਡਤਾਂ ਸ਼ਵਰੂਪਿਣਃ
ਜੇ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗੁਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਰਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬੇਸਮਝੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ?
ਯਦਿ ਵਾਤ੍ਮਗੁਣਾਨ੍ ਦੇਹੋ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ । ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਚੈਤ੍ਤਂ ਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਂ ਸਦੋਦਿਤਮ੍
ਅਥਵਾ, ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਚੇਤਨਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ?
ਯਯੋਰ੍ ਏਕਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇ ਜਡਤੈਵਾਪਰੇ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਯੋਃ ਕੀਦृਗ੍ਵਿਧਾ ਬ੍ਰੂਤ ਸਮਾਨਸੁਖਦੁਃਖਤਾ
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਯੌ ਸਮੌ ਸਮਕਰ੍ਮਾਣੌ ਨ ਕਦਾਚਨ ਤੌ ਕਥਮ੍ । ਦ੍ਵਾਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਤਾਵ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਕਥਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍ ਏष੍ਯਤਃ
ਜੇ ਦੋਹਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹਨ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਕਥਂ ਸ੍ਥੂਲੋ ऽਣੁਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਣੁਸ੍ ਸ੍ਥੂਲਃ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਏਕੋਦਯੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਨ ਸਤ੍ਤਾ ਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਵਤ੍
ਮੋਟਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਖਮ ਕਿਵੇਂ ਮੋਟਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਜ੍ਞਾਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਚ੍ਛਾਯਾ ਨਾਯਾਤਿ ਤਾਪਤਾਮ੍ । ਸਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਸਦ੍ ਭਵਤਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ ਦृष੍ਟਿषੁ
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਛਾਂ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ।
ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਹਿਨਃ । ਦੇਹੇਨ ਦੇਹਗਸ੍ਯਾਪਿ ਕਮਲਸ੍ਯੇਵ ਵਾਰਿਣਾ
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰਤਾ-ਰਤਾ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ذਰਾ ਵੀ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਸਂਸ਼੍ਲੇषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦੇਹਸਤ੍ਤਯਾ । ਤਦ੍ਗਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਦ੍ਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਅਮ੍ਬਰਸ੍ਯੇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ذਰਾ ਵੀ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ।
ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਨੋ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਸਤੋ ਦੇਹਕਸ੍ਯ ਚ । ਤਦ੍ ਰਾਘਵ ਮੁਧੈਵੈष ਸੁਖਦੁਃਖਭ੍ਰਮਃ ਕੁਤਃ
ਆਤਮਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੈ।
ਜਰਾਮਰਣਮ੍ ਆਪਚ੍ ਚ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਭਵਾਭਵੌ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਸਨ੍ਤੀਹ ਨਿਰ੍ਵਾਣੋ ਨਿਰ੍ਵृਤੋ ਭਵ
ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਹੋਣਾ-ਨਾ ਹੋਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਇੱਥੇ ذਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ।
ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਹਤਯਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ ਪਾਤੋਤ੍ਪਾਤਮਯੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕੇਵਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਸੁ ਵੀਚਿਤਯਾ ਯਥਾ
ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਣਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਸਤ੍ਤੋਪਜੀਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਮ੍ਭਵਤੀਹ ਹਿ । ਦੇਹਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪਯਸ੍ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ਊਰ੍ਮਿਰ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਆਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਉਠਦਾ ਹੈ।
ਆਧਾਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇਨਾਙ੍ਗ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੋਭਭਵਾਭਵਾਃ । ਸੂਰ੍ਯਾਦੇਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ੍ਯ ਤਥਾ ਦੇਹੇਨ ਦੇਹਿਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੇ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਰਛਾਈ, ਜਦ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਠਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਦृष੍ਟੇ ਯਥਾਭੂਤੇ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਜਾਯਤੇ । ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਦੇਹਮਯੋ ऽਜ੍ਞਾਨਵਿਭ੍ਰਮੋ ਲਯਮ੍ ਏਤਿ ਚ
ਜਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਹਦੇਹਵਤੋਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਯਥਾਭੂਤੈਤਯੋਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮਿਕੋਦੇਤਿ ਦੀਪਾਦ੍ ਇਵ ਪਦਾਰ੍ਥਯੋਃ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਚੀ ਹਾਲਤ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਿਨੋ ਯੇ ਹਿ ਸ੍ਵਾਵਰ੍ਤਪਰਿਵਰ੍ਤਨੈਃ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਹ ਤੇ ਮੋਹਾਰ੍ਜੁਨਵਾਯਵਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੋਹ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਅਪਰ੍ਯਾਲੋਚਿਤਾਤ੍ਮਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਪਰਾਮृष੍ਟਸਂਵਿਦਃ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਵੇष੍ਟਿਤੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤृਣਵਨ੍ ਮੂਢਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਸਲ ਮਤਲਬ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਣਛੁਈ ਰਹੀ, ਉਹ ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਲਝੇ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਸ੍ਵਾਦਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਡਾਸ੍ ਸੂਤ੍ਰੈਸ੍ ਸ੍ਵਵਾਯੁਭਿਃ । ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਚ੍ ਚੋਦਿਤਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਨਟਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਚ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਚੱਖਿਆ, ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਪਤਲੇ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦੇ ਤੇ ਝਟਕਦੇ ਹਨ।
ਤृਣਕਾष੍ਠਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਹਰਨ੍ਤਿ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਚ । ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਾਦ੍ਯਾਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਤਰਲਾਙ੍ਗਕਾਃ
ਇਹ ਜੀਵ, ਘਾਹ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਗੈਰਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਚਲਚਲਾਟ ਵਾਲੇ, ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹ, ਰੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਠਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
ਜਡਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਰੂਪਾ ਭृਸ਼ਂ ਸ੍ਫਾਰਰਸਾਰਵਾਃ । ਸਵਿਹਾਰਾਗਮਾਪਾਯਾ ਮਹੌਘਾ ਇਵ ਦੁਰ੍ਧਿਯਃ
ਇਹ ਲੋਕ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ ਹਨ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦਾਂ ਤੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਦੇ, ਇਹ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਚੈਤੇषਾਂ ਸ੍ਥਿਤੈਵੈषਾ ਚਿਦ੍ ਅਵ੍ਯਯਾ । ਕਿਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਬੋਧਵਸ਼ਾਦ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪਰਾਂ ਕृਪਣਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਬੜੀ ਮੰਦ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੈ।
ਸ਼੍ਵਾਸਸਨ੍ਤਤਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਲ੍ ਲੋਹਕਾਰਦृਤੇਰ੍ ਇਵ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ
ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹ-ਚਲਣ, ਲੋਹਾਰ ਦੀ ਧੌਂਕੀ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਹਲਚਲ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਤਰ੍ਜਨੋਦ੍ਗਰ੍ਜਨਂ ਮੂਢਾਦ੍ ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡਗੁਣਾਦ੍ ਇਵ । ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਮਾਰਣਾਯੈਵ ਚਿਦ੍ਬੋਧਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਮੂਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਖਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਨਾਸ ਲਈ ਹੀ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਨੁ, ਡੰਡਾ ਜਾਂ ਤੰਤੁ ਵੱਜਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼।
ਫਲਲਾਭੋ ऽਪਿ ਯੋ ਮੂਢਾਤ੍ ਤਦ੍ ਅਰਣ੍ਯਤਰੋਰ੍ ਇਵ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਸ਼੍ਰਮਣਂ ਯਤ੍ ਤਚ੍ ਛਿਲਾਫਲਹਕੇ ਯਥਾ
ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਫਲ ਵੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਉਸ 'ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਫਲ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।