ਮਨਸੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਪृਥਗ੍ ਦੇਹਸ਼੍ ਚ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ । ਨ ਸ਼ਰੀਰਾਜ੍ ਜਗਦ੍ ਭਿਨ੍ਨਂ ਜਗਤੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਮਨ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਦੇਹ ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਦੇਹ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਮ੍ ਇਵ ਮਹਾਚਕ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਚਿਰਮ੍ । ਨ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਨੋ ਚਿਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਨਾ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਨਾ ਹੌਲੀ ਹੈ।
ਨਾਨੇਵੇਦਮ੍ ਅਨਾਨੈਵ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਵ੍ਯੋਮ ਨਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਨ
ਇਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਅਭੇਦ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਮੁਚ੍ਛੂਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬृਂਹਿਤਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਸਤ੍ਯੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਚ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨਤਾ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਜ੍ਞਃ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਪਾਦੇਯਾਨ੍ ਉਪਾਦੇਯੇ ਹਿ ਕਰ੍ਤृਤਾ
ਰੂਪ ਵੇਖਣ, ਨਿਰੀਖਣ ਤੇ ਸੋਚਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਉਪਾਦੇਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਦੁਃਖਾਯ ਸੁਖਾਯ ਵਾ । ਭਾਵਾਭਾਵੈਰ੍ ਅਨਾਦੇਯਮ੍ ਅਕਰ੍ਤृ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾ ਨਾਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਨੈਵ ਖਂ ਖੇ ਵਾਰੀਵ ਵਾਰ੍ਗਣਃ । ਸਾਰ੍ਥਕੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਤਥਾਤ੍ਮਜਗਤੋਃ ਕ੍ਰਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਵਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਰ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵ੍ਯੋਮਾਮਲੋ ਬਾਹ੍ਯੇ ਸਮ੍ਯਗਾਚਾਰਚਞ੍ਚੁਰਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿਕਾਰੇषੁ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰਾ ਸਾਫ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ, ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ।
ਯ ਏਵਾਤਿਤਰਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ ਮਤ੍ਸਰੀ ਮਾਰਣੋਦ੍ਯਤਃ । ਤਮ੍ ਏਵਾਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੈਰੀ, ਈਰਖਾਲੂ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਮਿਤਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਮੂਲਕਾषਂ ਕषਤਿ ਨਦੀਵੇਗ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਮ੍ । ਯਸ੍ ਸੌਹृਦਂ ਮਤ੍ਸਰਂ ਚ ਸ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਦੋषਹਾ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜੜ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿਤਰਤਾ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜੜ ਸਮੇਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚੇਨ੍ ਨ ਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਤੇ ਤੁ ਸਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਾਸ੍ ਸੇਵਿਤਾ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸੇਵਿਤਾਃ
ਜੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਙ੍ਕृਤੋ ਭਾਵੋ ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਹਤ੍ਵਾਪਿ ਸ ਇਮਾਂਲ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ।
ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ਭਾਵਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਉਦਾਹृਤਾ । ਮਾਯੈਵ ਸਾ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਲਗਦੀ-ਲਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਸ੍ਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਚ੍ ਛਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਾਸਨਾਰਸਃ । ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਰਂ ਕृਤਂ ਨੈਵ ਜਿਤਂ ਜ੍ਞੇਨਾਪਿ ਕਾਰਿਣਾ
ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਤੇਲ ਦੀ ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ।
ਯਸ੍ਯਾਨੁਪਾਦੇਯਮ੍ ਇਦਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਪਦਾਰ੍ਥਜਾਤਂ ਸਦਸਦ੍ਦਸ਼ਾਸੁ । ਨ ਦੁਃਖਦਾਹਾਯ ਸੁਖਾਯ ਨੈਵ ਸ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵੇਹ ਸਜੀਵ ਏਵ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿ ਤਥਾਨਘ । ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਨ੍ਮਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਵ ਤੇ ਜੀਵਾਦਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ, ਚਾਹੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵ ਆਦਿ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ?
ਏਕੇਨੈਵਾਤ੍ਮਨਾ ਦਤ੍ਤਾ ਨਾਨਾਤਾ ਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਾਨਾਤਾਂ ਹੇਮ੍ਨਃ ਕਟਕਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੋ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ।
ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਮੋਹਸ੍ ਤਾਵਤ੍ ਸਂਸਾਰਚਿਤ੍ਤਕਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਜਾਤੇ ਕ੍ਵ ਚੇਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਕਂ ਚ ਵਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰਕ ਮਨ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਚੇਤਣ ਜਾਂ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਭ੍ਯਸਨਾਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਮ੍ ਏਤਿ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਤਥਾ । ਹੁਤਾਸ਼ਸੇਵਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਾਡ੍ਯਂ ਜਲਕृਤਂ ਯਥਾ
ਅਧਿਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸੁਸਤਤਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਰ ਦੀ ਨਮੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭੋਗਤृष੍ਣਾਵਿषਾਵੇਸ਼ੋ ਯਦੈਵੋਪਸ਼ਮਂ ਗਤਃ । ਤਦੈਵ ਨष੍ਟਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਂ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਭੋਗ ਦੀ ਤਲਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਲਗਣ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਪਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤृष੍ਣਾਵਿषਵਿषੂਚਿਕਾ । ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਭਾਵਿਤੇਨਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਰਦਾ ਮਿਹਿਕਾ ਯਥਾ
ਅਧਿਆਤਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਭੋਗ ਦੀ ਤਲਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਿਮਾਰੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ਪਤਝੜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕ੍ਸ਼ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਰਾਮ ਸਬਾਨ੍ਧਵਮ੍ । ਵਿਲੀਨੇ ऽਮ੍ਬੁਧਰੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਘ੍ਨਤਃ
ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮੂਰਖਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਲਗਾਵਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਗਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਵਾਸਨਾਭ੍ਰਮਃ । ਹਾਰਮੁਕ੍ਤਾਸਮਾਵੇਸ਼ਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਨੇ ਤਨ੍ਤਾਵ੍ ਇਵਾਨਘ
ਜਦੋਂ ਮਨ 'ਮਨ-ਰਹਿਤ' ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੀ ਡੋਰੀ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਮੋਤੀ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ!
ਨ ਘਨਾਘਵਿਘਾਤਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਯੇ । ਕ੍ਰਿਮਿਕੀਟਤ੍ਵਭੋਗਾਯ ਚੇਤਸਸ੍ ਸਮ੍ਮਿਲਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਵ ਤਾਮਰਸਾਕਾਰਕਾਨ੍ਤਲੋਚਨ ਲੋਲਤਾ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਕृਤਾ ਵਾਤਚਲਤਾ ਸਰਸੋ ਯਥਾ
ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ, ਸੋਹਣੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚੰਜਲਤਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਹੁਣ ਠੰਡੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਸ੍ਥਿਰਤਾਮ੍ ਉਪਯਾਤੋ ऽਸਿ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤੇ । ਪਦੇ ਪਰਮਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਨਭਸੀਵ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਃ
ਤੂੰ ਹੁਣ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ, ਖੁਲ੍ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਯੇ ਮਦ੍ਵਚਨੈਰ੍ ਬੋਧਮ੍ ਆਯਾਤੋ ऽਸਿ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਿਤਤਾਜ੍ਞਾਨਨਿਦ੍ਰਾਤੋ ਨਿਦ੍ਰਾਤਃ ਪਟਹੈਰ੍ ਇਵ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਜਣੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ऽਪਿ ਲਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਨ੍ਯੇ ਕੁਲਗੁਰੋਰ੍ ਗਿਰਃ । ਅਤ੍ਯੁਦਾਰਮਤੌ ਰਾਮ ਨ ਲਗਨ੍ਤਿ ਕਥਂ ਤ੍ਵਯਿ
ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਮ ਘਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀਆਂ?
ਯਤ੍ਰੋਪਾਦੇਯਵਾਕ੍ਯਤ੍ਵਂ ਭਾਵਿਤਂ ਸ੍ਵੇਨ ਚੇਤਸਾ । ਤਦ੍ਵਚੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਤਪ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਯਥਾ ਪਯਃ
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨੇ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਖੇਤ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਯਮ੍ ਇਹ ਹਿ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕੁਲਗੁਰਵੋ ਗੁਰਵੋ ਰਘੂਦ੍ਵਹਾਨਾਮ੍ । ਤਦੁਦਿਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਆਰ੍ਯ ਸ੍ਫੁਟਵਚਨਂ ਹृਦਿ ਹਾਰਵਤ੍ ਤ੍ਵਯੇਤਿ
ਵੱਡੇ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਆਦਰਯ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਹਣੇ ਵਾਂਗ ਰੱਖ ਕੇ ਜਲਦੀ ਅਮਲ ਕਰ।