ਚਿਚ੍ਛਿਲੋਦਰਮ੍ ਏਵਾਸਿ ਨਾਸਿ ਨਾਨਸ੍ਯ੍ ਅਥੋਮ੍ ਅਸਿ । ਯੋ ऽਸਿ ਸੋ ऽਸਿ ਨ ਸੋ ऽਸੀਵ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਅਸਿ ਸ੍ਵਭਾਃ
ਤੂੰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਇਹ ਹੈਂ, ਨਾ ਉਹ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਵੀ ਹੈਂ; ਜੋ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਤੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੋਹਾਂ ਹੈਂ।
ਯਃ ਪਦਾਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਤ੍ਵਂ ਨਾਨ੍ਯੋ ਨ ਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਤੇ । ਤਦ੍ ਅਸ੍ਯ੍ ਅਤਦ੍ ਅਸਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਚਿਦ੍ਘਨਾਤ੍ਮਨ੍ ਨਮੋ ऽਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜੋ ਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਅੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹ ਵੀ ਹੈਂ ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਚਿੱਤ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਵਿਸ਼ਾਲਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰਾਲਸਮ੍ਪੀਨਚਿਦ੍ਘਨਵਪੁਰ੍ ਗਗਨਾਮਲਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਭਵਾਜਰਢਪਲ੍ਲਵਕੋਸ਼ਲੇਖਾਲੀਲਾਸ੍ਥਿਤਾਖਿਲਜਗਜ੍ਜਲਧੇ ਜਯਸ੍ ਤੇ
ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਦਾਗ ਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗੂੜ੍ਹ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਆਰੰਭ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ ਪੱਥਰ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਗਣ, ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਰਝਾਉਣ ਦੀ ਖੇਡ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਜੈ ਹੋਵੇ।
ਭਾਵਿ ਭੂਰਿਤਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਪਯੋ ਵृਨ੍ਦਮ੍ ਇਵਾਨ੍ਤਰੇ । ਯਾ ਚਿਦ੍ ਵਹਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਘ ਸਾ ਭਵਾਨ੍
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤੂੰ ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੈਂ ਜੋ, ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੰਤ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
ਭਵ ਭਾਵਨਯਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਚਿਦਾਤ੍ਮਨ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕ੍ਵੇਵ ਵਦ ਤੇ ਵਾਸਨਾਦਯਃ
ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ-ਨਾ-ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਸਨਾ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਦੱਸੋ।
ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਵਾਸਨਾਦੀਦਮ੍ ਇਤਿ ਚਿਤ੍ ਕਚਤਿ ਸ੍ਵਤਃ । ਇਤਰੋਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਯੋਰ੍ ਅਤ੍ਰ ਕਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ऽਥ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਹ ਜੀਵ, 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਸਨਾ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਚੰਚਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਓ।
ਮਹਾਤਰਲਗਮ੍ਭੀਰਭਾਸੁਰਾਤ੍ਮਂਸ਼੍ ਚਿਦਰ੍ਣਵ । ਰਾਮਾਭਿਧੋ ऽਸਿ ਸ੍ਤਿਮਿਤਸ੍ ਸਮਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ऽਸਿ ਸੋਮਵਤ੍
ਤੂੰ ਰਾਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ, ਸੁਖਮ, ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮ, ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ।
ਯਥਾ ਨ ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਅਨਲਾਦ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਂ ਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਬੁਜਾਤ੍ । ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਂ ਕਜ੍ਜਲਤਸ਼੍ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਂ ਹਿਮਾਨ੍ ਮਾਧੁਰ੍ਯਮ੍ ਇਕ੍ਸ਼ੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਗਰਮੀ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਾਜਲ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਕਾਲੀਅਤ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਹਿਮ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਚਿੱਟੀਅਤ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—
ਆਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਙ੍ਗਾਦ੍ ਅਨੁਭੂਤਿਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤੇਃ । ਜਲਾਦ੍ ਵੀਚਿਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨ੍ ਭੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਨੁਭਵ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਚਿੱਤ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤੋ ਨ ਭਿਨ੍ਨੋ ऽਨੁਭਵੋ ਭਿਨ੍ਨੋ ਨਾਨੁਭਵਾਦ੍ ਅਹਮ੍ । ਨ ਮਤ੍ਤੋ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਜੀਵੋ ਨ ਜੀਵਾਦ੍ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਮਨਃ
ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜੀਵ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਮਨ ਵੱਖ ਨਹੀਂ।
ਮਨਸੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਪृਥਗ੍ ਦੇਹਸ਼੍ ਚ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ । ਨ ਸ਼ਰੀਰਾਜ੍ ਜਗਦ੍ ਭਿਨ੍ਨਂ ਜਗਤੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਮਨ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਦੇਹ ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਦੇਹ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਮ੍ ਇਵ ਮਹਾਚਕ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਚਿਰਮ੍ । ਨ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਨੋ ਚਿਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਨਾ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਨਾ ਹੌਲੀ ਹੈ।
ਨਾਨੇਵੇਦਮ੍ ਅਨਾਨੈਵ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਵ੍ਯੋਮ ਨਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਨ
ਇਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਅਭੇਦ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਮੁਚ੍ਛੂਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬृਂਹਿਤਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ ਸਤ੍ਯੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਚ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨਤਾ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਜ੍ਞਃ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਪਾਦੇਯਾਨ੍ ਉਪਾਦੇਯੇ ਹਿ ਕਰ੍ਤृਤਾ
ਰੂਪ ਵੇਖਣ, ਨਿਰੀਖਣ ਤੇ ਸੋਚਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਉਪਾਦੇਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਦੁਃਖਾਯ ਸੁਖਾਯ ਵਾ । ਭਾਵਾਭਾਵੈਰ੍ ਅਨਾਦੇਯਮ੍ ਅਕਰ੍ਤृ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾ ਨਾਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਨੈਵ ਖਂ ਖੇ ਵਾਰੀਵ ਵਾਰ੍ਗਣਃ । ਸਾਰ੍ਥਕੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਤਥਾਤ੍ਮਜਗਤੋਃ ਕ੍ਰਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਵਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਰ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵ੍ਯੋਮਾਮਲੋ ਬਾਹ੍ਯੇ ਸਮ੍ਯਗਾਚਾਰਚਞ੍ਚੁਰਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿਕਾਰੇषੁ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰਾ ਸਾਫ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ, ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ।
ਯ ਏਵਾਤਿਤਰਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ ਮਤ੍ਸਰੀ ਮਾਰਣੋਦ੍ਯਤਃ । ਤਮ੍ ਏਵਾਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੈਰੀ, ਈਰਖਾਲੂ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਮਿਤਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਮੂਲਕਾषਂ ਕषਤਿ ਨਦੀਵੇਗ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਮ੍ । ਯਸ੍ ਸੌਹृਦਂ ਮਤ੍ਸਰਂ ਚ ਸ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਦੋषਹਾ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜੜ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿਤਰਤਾ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜੜ ਸਮੇਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚੇਨ੍ ਨ ਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਤੇ ਤੁ ਸਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਾਸ੍ ਸੇਵਿਤਾ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸੇਵਿਤਾਃ
ਜੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਙ੍ਕृਤੋ ਭਾਵੋ ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਹਤ੍ਵਾਪਿ ਸ ਇਮਾਂਲ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ।
ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ਭਾਵਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਉਦਾਹृਤਾ । ਮਾਯੈਵ ਸਾ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਲਗਦੀ-ਲਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਸ੍ਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਚ੍ ਛਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਾਸਨਾਰਸਃ । ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਰਂ ਕृਤਂ ਨੈਵ ਜਿਤਂ ਜ੍ਞੇਨਾਪਿ ਕਾਰਿਣਾ
ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਤੇਲ ਦੀ ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ।
ਯਸ੍ਯਾਨੁਪਾਦੇਯਮ੍ ਇਦਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਪਦਾਰ੍ਥਜਾਤਂ ਸਦਸਦ੍ਦਸ਼ਾਸੁ । ਨ ਦੁਃਖਦਾਹਾਯ ਸੁਖਾਯ ਨੈਵ ਸ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵੇਹ ਸਜੀਵ ਏਵ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿ ਤਥਾਨਘ । ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਨ੍ਮਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਵ ਤੇ ਜੀਵਾਦਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ, ਚਾਹੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵ ਆਦਿ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ?
ਏਕੇਨੈਵਾਤ੍ਮਨਾ ਦਤ੍ਤਾ ਨਾਨਾਤਾ ਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਾਨਾਤਾਂ ਹੇਮ੍ਨਃ ਕਟਕਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੋ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ।
ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਮੋਹਸ੍ ਤਾਵਤ੍ ਸਂਸਾਰਚਿਤ੍ਤਕਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਜਾਤੇ ਕ੍ਵ ਚੇਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਕਂ ਚ ਵਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰਕ ਮਨ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਚੇਤਣ ਜਾਂ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਭ੍ਯਸਨਾਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਮ੍ ਏਤਿ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਤਥਾ । ਹੁਤਾਸ਼ਸੇਵਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਾਡ੍ਯਂ ਜਲਕृਤਂ ਯਥਾ
ਅਧਿਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸੁਸਤਤਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਰ ਦੀ ਨਮੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭੋਗਤृष੍ਣਾਵਿषਾਵੇਸ਼ੋ ਯਦੈਵੋਪਸ਼ਮਂ ਗਤਃ । ਤਦੈਵ ਨष੍ਟਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਂ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਭੋਗ ਦੀ ਤਲਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਲਗਣ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਪਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।