ਤृष੍ਣਾਮੋਹਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੀਤਲਸਂਵਿਦਃ । ਪੁਂਸਸ੍ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਚਿਤ੍ਤਭੂਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਭਟਕਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਡੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਅਸਂਸ੍ਤੁਤਮ੍ ਇਵਾਨਾਸ੍ਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਃ । ਦੂਰਸ੍ਥਮ੍ ਇਵ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਸਨ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਭੂਃ ਕੁਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਣਦਾ, ਨਾ ਮੰਨਦਾ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੂਰ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ—ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਭਾਵਿਤਾਨਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪਰੂਪਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਃ । ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਂਸ਼ਲੀਨਜਗਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਜੀਵਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੇਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਸਤੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਥੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਭਟਕਣ ਦੀ ਭੂਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਭਰਾਤ੍ਮਨਿ । ਉਦਿਤੇ ਪਰਮਾਦਿਤ੍ਯੇ ਪਰਮਾਰ੍ਥੈਕਦਰ੍ਸ਼ਨੇ
ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਸੂਰਜ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੂਝ ਦਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਭਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਪੁਨਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੈਵ ਦਗ੍ਧਂ ਸਂਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਵਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਗਲਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਹ੍ਨੌ ਘृਤਲਵਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮਨ, ਸੜ ਕੇ ਤੇ ਸੁੱਕ ਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਘੀ ਦਾ ਇਕ ਬੂੰਦ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਯੇ ਪਰਾਵਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ । ਤੇषਾਂ ਯਾ ਚਿਤ੍ਤਪਦਵੀ ਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੱਤਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਵਾਸਨਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣੀ । ਨ ਚਿਤ੍ਤਨਾਮ੍ਨੀ ਭਵਤਿ ਸਾ ਹਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦਂ ਗਤਾ
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ 'ਮਨ' ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਤਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਲੀਲਯਾ ਪ੍ਰਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀਹ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਂਸ੍ਥਿਤਿਹੇਲਯਾ
ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਸੱਤਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਸੱਤਵ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿਚ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਾਸ੍ ਸਂਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਿਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਨ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯੇ ਨ ਵਾਸਨਾਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਏਕਤਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ਵਹ੍ਨੌ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਤृਣਮ੍ । ਜੁਹ੍ਵਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਮੂਢਵਚ੍ ਛੀਤਲਾਸ਼ਯਾਃ
ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਠੰਢੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਉਲਝਦੇ ਨਹੀਂ।
ਵਿਵੇਕਵਿਸ਼ਦਂ ਚੇਤਸ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਭੂਯਃ ਫਲਤਿ ਨੋ ਮੋਹਂ ਦਗ੍ਧਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਤਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ ਮੁੜ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ।
ਯਾ ਵਾਸਨਾ ਵਿਮੂਢਾਨ੍ਤਰ੍ ਪੁਨਰ੍ਜਨਨਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧਾ ਸੋਕ੍ਤਾ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਯਤਿ ਬੋਧਤਃ
ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚਿੱਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਭਵਾਨ੍ ਰਾਮ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧਂ ਨ ਤੇ ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਹ ਮੁੜ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਸਂਰੋਹਤੀषੁਣਾ ਵਿਦ੍ਧਂ ਤਥਾ ਪਰਸ਼ੁਨਾਗ੍ਨਿਨਾ । ਨ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਂ ਪ੍ਰਬੋਧਵਿਸ਼ਦਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸੂਈ ਨਾਲ ਚੁਭ ਕੇ ਜਾਂ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁੜ ਉੱਗਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਸਾਫ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਮਨ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਂਹੈਵ ਹਿ ਜਗਜ੍ ਜਗਚ੍ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਂਹਣਾਤ੍ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨਾਨਯੋਰ੍ ਭੇਦਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਘਨਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਰ੍ ਇਹ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।
ਚਿਦਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ ਮਰਿਚੇ ਤਿਕ੍ਤਤਾ ਯਥਾ । ਨਾਤਸ਼੍ ਚਿਜ੍ਜਗਤੀ ਭਿਨ੍ਨੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਦਸਤੀ ਮੁਧਾ
ਚਿੱਤ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਚ ਵਿਚ ਤਿੱਖਾਪਣ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅਸਲ-ਝੂਠ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
ਅਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਸਿ ਤ੍ਵਂ ਖਾਤ੍ਮਾ ਕਿਮ੍ ਇਵ ਰੋਦਿषਿ । ਅਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ਕਲਨਾਃ ਕੁਤਃ
ਤੂੰ ਗੈਰ-ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਗੈਰ-ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹੋਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਮਯਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਭਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਯ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗ ਕਲਨਾਃ ਕੁਤਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਹੀ ਸਮਝ; ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਤਾ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਦਾਤ੍ਮਾਸਿ ਨਿਰਂਸ਼ੋ ऽਸਿ ਪਾਰਾਵਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਰੂਪਂ ਸ੍ਮਰ ਨਿਜਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਮਾਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਮਿਤੋ ਭਵ
ਤੂੰ ਚੇਤਨਤਾ ਹੀ ਹੈਂ, ਅਟੁੱਟ ਹੈਂ, ਦੋਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ; ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਯਾਦ ਕਰ—ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸ।
ਤਾਂ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਂ ਗਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸਰ੍ਵਂ ਵਾ ਭਵੋਦਯੀ । ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪੋ ऽਸਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ऽਸਿ ਚਿਦ੍ ਅਸਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪ੍ਯ੍ ਅਸਿ
ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ, ਚੇਤਨਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ।
ਚਿਚ੍ਛਿਲੋਦਰਮ੍ ਏਵਾਸਿ ਨਾਸਿ ਨਾਨਸ੍ਯ੍ ਅਥੋਮ੍ ਅਸਿ । ਯੋ ऽਸਿ ਸੋ ऽਸਿ ਨ ਸੋ ऽਸੀਵ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਅਸਿ ਸ੍ਵਭਾਃ
ਤੂੰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਇਹ ਹੈਂ, ਨਾ ਉਹ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਵੀ ਹੈਂ; ਜੋ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਤੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੋਹਾਂ ਹੈਂ।
ਯਃ ਪਦਾਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਤ੍ਵਂ ਨਾਨ੍ਯੋ ਨ ਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਤੇ । ਤਦ੍ ਅਸ੍ਯ੍ ਅਤਦ੍ ਅਸਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਚਿਦ੍ਘਨਾਤ੍ਮਨ੍ ਨਮੋ ऽਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜੋ ਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਅੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹ ਵੀ ਹੈਂ ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਚਿੱਤ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਵਿਸ਼ਾਲਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰਾਲਸਮ੍ਪੀਨਚਿਦ੍ਘਨਵਪੁਰ੍ ਗਗਨਾਮਲਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਭਵਾਜਰਢਪਲ੍ਲਵਕੋਸ਼ਲੇਖਾਲੀਲਾਸ੍ਥਿਤਾਖਿਲਜਗਜ੍ਜਲਧੇ ਜਯਸ੍ ਤੇ
ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਦਾਗ ਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗੂੜ੍ਹ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਆਰੰਭ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ ਪੱਥਰ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਗਣ, ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਰਝਾਉਣ ਦੀ ਖੇਡ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਜੈ ਹੋਵੇ।
ਭਾਵਿ ਭੂਰਿਤਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਪਯੋ ਵृਨ੍ਦਮ੍ ਇਵਾਨ੍ਤਰੇ । ਯਾ ਚਿਦ੍ ਵਹਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਘ ਸਾ ਭਵਾਨ੍
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤੂੰ ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੈਂ ਜੋ, ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੰਤ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
ਭਵ ਭਾਵਨਯਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਚਿਦਾਤ੍ਮਨ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕ੍ਵੇਵ ਵਦ ਤੇ ਵਾਸਨਾਦਯਃ
ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ-ਨਾ-ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਸਨਾ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਦੱਸੋ।
ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਵਾਸਨਾਦੀਦਮ੍ ਇਤਿ ਚਿਤ੍ ਕਚਤਿ ਸ੍ਵਤਃ । ਇਤਰੋਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਯੋਰ੍ ਅਤ੍ਰ ਕਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ऽਥ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਹ ਜੀਵ, 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਸਨਾ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਚੰਚਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਓ।
ਮਹਾਤਰਲਗਮ੍ਭੀਰਭਾਸੁਰਾਤ੍ਮਂਸ਼੍ ਚਿਦਰ੍ਣਵ । ਰਾਮਾਭਿਧੋ ऽਸਿ ਸ੍ਤਿਮਿਤਸ੍ ਸਮਸ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ऽਸਿ ਸੋਮਵਤ੍
ਤੂੰ ਰਾਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ, ਸੁਖਮ, ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮ, ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ।
ਯਥਾ ਨ ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਅਨਲਾਦ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਂ ਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ ਅਮ੍ਬੁਜਾਤ੍ । ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਂ ਕਜ੍ਜਲਤਸ਼੍ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਂ ਹਿਮਾਨ੍ ਮਾਧੁਰ੍ਯਮ੍ ਇਕ੍ਸ਼ੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਗਰਮੀ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਾਜਲ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਕਾਲੀਅਤ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਹਿਮ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਚਿੱਟੀਅਤ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—
ਆਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਙ੍ਗਾਦ੍ ਅਨੁਭੂਤਿਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤੇਃ । ਜਲਾਦ੍ ਵੀਚਿਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨ੍ ਭੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਨੁਭਵ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਚਿੱਤ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤੋ ਨ ਭਿਨ੍ਨੋ ऽਨੁਭਵੋ ਭਿਨ੍ਨੋ ਨਾਨੁਭਵਾਦ੍ ਅਹਮ੍ । ਨ ਮਤ੍ਤੋ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਜੀਵੋ ਨ ਜੀਵਾਦ੍ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਮਨਃ
ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜੀਵ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਮਨ ਵੱਖ ਨਹੀਂ।