ਯਾਸ੍ ਸਮ੍ਪਦੋ ਯਾਸ਼੍ ਚ ਦृਸ਼ੋ ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤੋ ਯਾਸ਼੍ ਚਿਦੇषਣਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਬ੍ਰਹ੍ਮੇਹ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਪਾਤਾਲੇ ਭੂਤਲੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਤृਣਾਦਿ ਯਤ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤਕ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਹੇਯਮ੍ ਆਦੇਯਂ ਬਨ੍ਧਵੋ ਵਿਭਵਾ ਵਪੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਿਗਤਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਵਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ ਛੱਡਣਾ ਜਾਂ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਦੋਸਤ, ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਰੀਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ।
ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਕਲਨਾ ਯਾਵਦ੍ ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਸਨਾ । ਯਾਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਾ ਜਗਜ੍ਜਾਲੇ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੁਝਾਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਗਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੇਹੇ ਯਾਵਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ਦृਸ਼੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਾਵਦ੍ ਆਤ੍ਮਤਾ । ਯਾਵਨ੍ ਮਮੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸ੍ਥਾ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾਪਣ, ਤੇ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਦੀ ਲਗਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨ ਆਦਿ ਦੀ ਭਟਕਣ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਨ੍ ਨੋਦਿਤਮ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਜ੍ਜਨਾਸਙ੍ਗਸ਼ृਙ੍ਗਤਃ । ਯਾਵਨ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਨਿਮ੍ਨਤਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨ ਆਦਿ ਦੀ ਹੇਠਾਂਵਾਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਚ੍ ਛਿਥਿਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਨੇਦਂ ਭੁਵਨਭਾਵਨਮ੍ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੋਦਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਃ
ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਢਿੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਉਭਰਦੀ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵੈਵਸ਼੍ਯਂ ਵਿषਯਾਸ਼ਯਾ । ਮੂਰ੍ਛਾਮੋਹਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਸ੍ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨ, ਅੰਧਤਾ, ਬੇਬਸੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਤੇ ਮੂੜਤਾ-ਭਰਮ ਦੀ ਉਚਾਈ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਾਵਦ੍ ਆਸ਼ਾਵਿषਾਮੋਦਃ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਹृਦ੍ਵਨੇ । ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਚਕੋਰੋ ऽਤ੍ਰ ਨ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦ ਤਕ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਸੁਗੰਧ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਕ ਤਕ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਚਕੋਰ-ਪੰਛੀ ਉਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੜਦਾ।
ਭੋਗੇष੍ਵ੍ ਅਨਾਸ੍ਥਮਨਸਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਾਮਲਨਿਰ੍ਵृਤੇਃ । ਛਿਨ੍ਨਾਸ਼ਾਪਾਸ਼ਜਾਲਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਠੰਢੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਸਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦਾ ਭਟਕਾਵ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਮੋਹਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੀਤਲਸਂਵਿਦਃ । ਪੁਂਸਸ੍ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਚਿਤ੍ਤਭੂਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਭਟਕਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਡੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਅਸਂਸ੍ਤੁਤਮ੍ ਇਵਾਨਾਸ੍ਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਃ । ਦੂਰਸ੍ਥਮ੍ ਇਵ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਸਨ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਭੂਃ ਕੁਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਣਦਾ, ਨਾ ਮੰਨਦਾ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੂਰ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ—ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਭਾਵਿਤਾਨਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪਰੂਪਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਃ । ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਂਸ਼ਲੀਨਜਗਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਜੀਵਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੇਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਸਤੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਥੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਭਟਕਣ ਦੀ ਭੂਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਭਰਾਤ੍ਮਨਿ । ਉਦਿਤੇ ਪਰਮਾਦਿਤ੍ਯੇ ਪਰਮਾਰ੍ਥੈਕਦਰ੍ਸ਼ਨੇ
ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਸੂਰਜ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੂਝ ਦਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਭਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਪੁਨਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੈਵ ਦਗ੍ਧਂ ਸਂਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਵਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਗਲਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਹ੍ਨੌ ਘृਤਲਵਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮਨ, ਸੜ ਕੇ ਤੇ ਸੁੱਕ ਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਘੀ ਦਾ ਇਕ ਬੂੰਦ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਯੇ ਪਰਾਵਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ । ਤੇषਾਂ ਯਾ ਚਿਤ੍ਤਪਦਵੀ ਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੱਤਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਵਾਸਨਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣੀ । ਨ ਚਿਤ੍ਤਨਾਮ੍ਨੀ ਭਵਤਿ ਸਾ ਹਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦਂ ਗਤਾ
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ 'ਮਨ' ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਤਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਲੀਲਯਾ ਪ੍ਰਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀਹ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਂਸ੍ਥਿਤਿਹੇਲਯਾ
ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਸੱਤਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਸੱਤਵ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿਚ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਾਸ੍ ਸਂਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਿਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਨ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯੇ ਨ ਵਾਸਨਾਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਏਕਤਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ਵਹ੍ਨੌ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਤृਣਮ੍ । ਜੁਹ੍ਵਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਮੂਢਵਚ੍ ਛੀਤਲਾਸ਼ਯਾਃ
ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਠੰਢੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਉਲਝਦੇ ਨਹੀਂ।
ਵਿਵੇਕਵਿਸ਼ਦਂ ਚੇਤਸ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਭੂਯਃ ਫਲਤਿ ਨੋ ਮੋਹਂ ਦਗ੍ਧਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਤਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ ਮੁੜ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ।
ਯਾ ਵਾਸਨਾ ਵਿਮੂਢਾਨ੍ਤਰ੍ ਪੁਨਰ੍ਜਨਨਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧਾ ਸੋਕ੍ਤਾ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਯਤਿ ਬੋਧਤਃ
ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚਿੱਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਭਵਾਨ੍ ਰਾਮ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧਂ ਨ ਤੇ ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਹ ਮੁੜ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਸਂਰੋਹਤੀषੁਣਾ ਵਿਦ੍ਧਂ ਤਥਾ ਪਰਸ਼ੁਨਾਗ੍ਨਿਨਾ । ਨ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਂ ਪ੍ਰਬੋਧਵਿਸ਼ਦਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸੂਈ ਨਾਲ ਚੁਭ ਕੇ ਜਾਂ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁੜ ਉੱਗਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਸਾਫ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਮਨ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਂਹੈਵ ਹਿ ਜਗਜ੍ ਜਗਚ੍ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਂਹਣਾਤ੍ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨਾਨਯੋਰ੍ ਭੇਦਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਘਨਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਰ੍ ਇਹ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।
ਚਿਦਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ ਮਰਿਚੇ ਤਿਕ੍ਤਤਾ ਯਥਾ । ਨਾਤਸ਼੍ ਚਿਜ੍ਜਗਤੀ ਭਿਨ੍ਨੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਦਸਤੀ ਮੁਧਾ
ਚਿੱਤ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਚ ਵਿਚ ਤਿੱਖਾਪਣ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅਸਲ-ਝੂਠ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
ਅਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਸਿ ਤ੍ਵਂ ਖਾਤ੍ਮਾ ਕਿਮ੍ ਇਵ ਰੋਦਿषਿ । ਅਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ਕਲਨਾਃ ਕੁਤਃ
ਤੂੰ ਗੈਰ-ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਗੈਰ-ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹੋਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਮਯਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਭਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਯ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗ ਕਲਨਾਃ ਕੁਤਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਹੀ ਸਮਝ; ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਤਾ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਦਾਤ੍ਮਾਸਿ ਨਿਰਂਸ਼ੋ ऽਸਿ ਪਾਰਾਵਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਰੂਪਂ ਸ੍ਮਰ ਨਿਜਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਮਾਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਮਿਤੋ ਭਵ
ਤੂੰ ਚੇਤਨਤਾ ਹੀ ਹੈਂ, ਅਟੁੱਟ ਹੈਂ, ਦੋਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ; ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਯਾਦ ਕਰ—ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸ।
ਤਾਂ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਂ ਗਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸਰ੍ਵਂ ਵਾ ਭਵੋਦਯੀ । ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪੋ ऽਸਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ऽਸਿ ਚਿਦ੍ ਅਸਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪ੍ਯ੍ ਅਸਿ
ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ, ਚੇਤਨਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ।