ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਯਾਨਨੇ ਰਾਮਸ਼੍ ਸ਼ਨੈਰ੍ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਅਪਾਤਯਤ੍ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ ਵਾਤਃ ਫੁਲ੍ਲਪਦ੍ਮ ਇਵਾਲਿਨੀਮ੍
ਰਾਮ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਹੌਲ੍ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਤਰਦੇ ਹਨ।
ਮੁਨਿਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨੁਜ੍ਝਿਤੇਨਾਥ ਤੇਨੈਵ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਮ੍ । ਕ੍ਰਮੇਣੋਵਾਚ ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਕੋਵਿਦਮ੍
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੜੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।
ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਮਰਸਿ ਯਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯੋ ਮਯਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਗੁਰ੍ਵਰ੍ਥਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਕਮ੍
ਰਘੁਨੰਦਨ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ? ਉਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।
ਇਦਾਨੀਮ੍ ਅਵਬੋਧਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਨ੍ਯਚ੍ ਚ ਰਿਪੁਮਰ੍ਦਨ । ਉਚ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯੇਦਂ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਤਸ੍ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਲੋਕਨਾਤ੍ । ਸਂਸਾਰਾਤ੍ ਤੀਰ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਤੇष੍ਵ੍ ਏਵਾਭ੍ਯਾਸਮ੍ ਆਹਰ
ਬੇਰੁਖੀ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਲਾਓ।
ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧੇਨ ਦੁਰ੍ਬੋਧੇ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਗਤੇ । ਗਲਿਤੇ ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ੇ ਵਿਸ਼ੋਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਪਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ—ਜੋ ਪਾਉਣੀ ਔਖੀ ਹੈ—ਨਾਲ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਇਨਸਾਨ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੁਖੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮ੍ ਅਦृष੍ਟੋਭਯਕੋਟਿਕਮ੍ । ਏਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਹਿ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਗਤਮ੍
ਇੱਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਯਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਮਸਮਾਭਾਸਂ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਵਪੁਰ੍ ਮਹਾਨ੍ । ਏਕਰੂਪਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਮੌਨੀ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਮਯੋ ਭਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਬੰਧਨ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ, ਚੁੱਪ ਰਹਿ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਚਾਵਿਦ੍ਯਾ ਨ ਮਨੋ ਨ ਚ ਜੀਵਕਃ । ਏਤਾਸ਼੍ ਚ ਕਲਨਾ ਰਾਮ ਕृਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਏਵ ਤਾਃ
ਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ, ਨਾ ਵਿਚਾਰ, ਨਾ ਜੀਵ ਆਤਮਾ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ।
ਯਾਸ੍ ਸਮ੍ਪਦੋ ਯਾਸ਼੍ ਚ ਦृਸ਼ੋ ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤੋ ਯਾਸ਼੍ ਚਿਦੇषਣਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਬ੍ਰਹ੍ਮੇਹ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਪਾਤਾਲੇ ਭੂਤਲੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਤृਣਾਦਿ ਯਤ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤਕ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਉਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਹੇਯਮ੍ ਆਦੇਯਂ ਬਨ੍ਧਵੋ ਵਿਭਵਾ ਵਪੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵਿਗਤਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਵਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ ਛੱਡਣਾ ਜਾਂ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਦੋਸਤ, ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਰੀਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ।
ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਕਲਨਾ ਯਾਵਦ੍ ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਸਨਾ । ਯਾਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਾ ਜਗਜ੍ਜਾਲੇ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੁਝਾਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਗਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੇਹੇ ਯਾਵਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ਦृਸ਼੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਾਵਦ੍ ਆਤ੍ਮਤਾ । ਯਾਵਨ੍ ਮਮੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸ੍ਥਾ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾਪਣ, ਤੇ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਦੀ ਲਗਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨ ਆਦਿ ਦੀ ਭਟਕਣ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਨ੍ ਨੋਦਿਤਮ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਜ੍ਜਨਾਸਙ੍ਗਸ਼ृਙ੍ਗਤਃ । ਯਾਵਨ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਨਿਮ੍ਨਤਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨ ਆਦਿ ਦੀ ਹੇਠਾਂਵਾਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਚ੍ ਛਿਥਿਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਨੇਦਂ ਭੁਵਨਭਾਵਨਮ੍ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੋਦਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਃ
ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਢਿੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਉਭਰਦੀ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵੈਵਸ਼੍ਯਂ ਵਿषਯਾਸ਼ਯਾ । ਮੂਰ੍ਛਾਮੋਹਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਸ੍ ਤਾਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨ, ਅੰਧਤਾ, ਬੇਬਸੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਤੇ ਮੂੜਤਾ-ਭਰਮ ਦੀ ਉਚਾਈ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਾਵਦ੍ ਆਸ਼ਾਵਿषਾਮੋਦਃ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤਿ ਹृਦ੍ਵਨੇ । ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਚਕੋਰੋ ऽਤ੍ਰ ਨ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦ ਤਕ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਸੁਗੰਧ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਕ ਤਕ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਚਕੋਰ-ਪੰਛੀ ਉਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੜਦਾ।
ਭੋਗੇष੍ਵ੍ ਅਨਾਸ੍ਥਮਨਸਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਾਮਲਨਿਰ੍ਵृਤੇਃ । ਛਿਨ੍ਨਾਸ਼ਾਪਾਸ਼ਜਾਲਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਠੰਢੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਸਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦਾ ਭਟਕਾਵ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਮੋਹਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੀਤਲਸਂਵਿਦਃ । ਪੁਂਸਸ੍ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਚਿਤ੍ਤਭੂਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਭਟਕਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਡੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਅਸਂਸ੍ਤੁਤਮ੍ ਇਵਾਨਾਸ੍ਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਃ । ਦੂਰਸ੍ਥਮ੍ ਇਵ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਸਨ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਭੂਃ ਕੁਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਣਦਾ, ਨਾ ਮੰਨਦਾ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੂਰ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ—ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਭਾਵਿਤਾਨਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪਰੂਪਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਃ । ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਂਸ਼ਲੀਨਜਗਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਜੀਵਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੇਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਸਤੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਥੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਭਟਕਣ ਦੀ ਭੂਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਭਰਾਤ੍ਮਨਿ । ਉਦਿਤੇ ਪਰਮਾਦਿਤ੍ਯੇ ਪਰਮਾਰ੍ਥੈਕਦਰ੍ਸ਼ਨੇ
ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਸੂਰਜ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੂਝ ਦਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਭਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਪੁਨਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੈਵ ਦਗ੍ਧਂ ਸਂਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਵਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਗਲਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਹ੍ਨੌ ਘृਤਲਵਂ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮਨ, ਸੜ ਕੇ ਤੇ ਸੁੱਕ ਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਘੀ ਦਾ ਇਕ ਬੂੰਦ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਯੇ ਪਰਾਵਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ । ਤੇषਾਂ ਯਾ ਚਿਤ੍ਤਪਦਵੀ ਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੱਤਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਵਾਸਨਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣੀ । ਨ ਚਿਤ੍ਤਨਾਮ੍ਨੀ ਭਵਤਿ ਸਾ ਹਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦਂ ਗਤਾ
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ 'ਮਨ' ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਤਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਲੀਲਯਾ ਪ੍ਰਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀਹ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਂਸ੍ਥਿਤਿਹੇਲਯਾ
ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਸੱਤਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਸੱਤਵ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿਚ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਾਸ੍ ਸਂਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਿਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ ਨ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯੇ ਨ ਵਾਸਨਾਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਏਕਤਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ਵਹ੍ਨੌ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਤृਣਮ੍ । ਜੁਹ੍ਵਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਮੂਢਵਚ੍ ਛੀਤਲਾਸ਼ਯਾਃ
ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਠੰਢੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਉਲਝਦੇ ਨਹੀਂ।