ਭਯਾਦ੍ ਭਯਮ੍ ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਨਿਰ੍ਵृਤਿਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦੁਰ੍ਭਗਾ ਇਵ ਜਨ੍ਤਵਃ
ਡਰ ਤੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਡਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਸੀਬ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ।
ਕਾਲਂ ਤੀਰ੍ਥਤਪੋਦਾਨਯਜ੍ਞਦੇਵਾਰ੍ਚਨਭ੍ਰਮੈਃ । ਚਿਰਮ੍ ਆਧਿਸ਼ਤੋਪੇਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ਪਯਨ੍ਤਿ ਮृਗਾ ਇਵ
ਉਹ ਤੀਰਥ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਯਜ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਬੇਹਿਸਾਬ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ।
ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਗਿਰਿਕੂਟੇषੁ ਫਲਪਲ੍ਲਵਭੋਜਿਨਃ । ਮੁਗ੍ਧਮੁਗ੍ਧਧਿਯੋ ਭੀਤਾ ਵਰਾਕਾ ਹਰਿਣਾ ਇਵ
ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀਾਂ 'ਤੇ ਫਲ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੇਚਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਡਰਪੋਕ ਹਿਰਣ।
ਮਤਿਰ੍ ਆਲੂਨਸ਼ੀਰ੍ਣਾਙ੍ਗੀ ਤਦੀਯਾ ਪੇਲਵਾਙ੍ਗਿਕਾ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਯਾਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮृਗੀ ਗ੍ਰਾਮਗਤਾ ਯਥਾ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਾਜੁਕ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ।
ਕਲ੍ਲੋਲਵਲਿਤਂ ਚੇਤਸ੍ ਤੇषਾਂ ਜਡਜਵਾਹृਤਮ੍ । ਪ੍ਰੋਹ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਪਤਦ੍ ਦੂਰਂ ਤृਣਂ ਗਿਰਿਨਦੀष੍ਵ੍ ਇਵ
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਓਲਟ-ਪੋਲਟ ਹੁੰਦਾ, ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਪੈ ਕੇ ਦੂਰ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਧਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਤੇ । ਦੁਃਖਦੋषਦਸ਼ਾਦਿਗ੍ਧਾ ਵਿਦਨ੍ਤਿ ਨ ਵਿਦਨ੍ਤਿ ਵਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁੱਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਵੀ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਜਾਣਦੇ।
ਆਗਮਾਪਾਯਿਨੋ ਨਿਤ੍ਯਾ ਨਰਕਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਨੁषੈਃ । ਪਾਤੋਤ੍ਪਾਤਕਰਾਕਾਰਾ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਕਨ੍ਦੁਕਾ ਇਵ
ਜੋ ਸਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਰਕ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਗਤ ਵਿਚ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤਨ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇधर-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੇਂਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤਤੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਰਕਂ ਤਤਸ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍ ਇਹੈਵ ਵਾ । ਆਵृਤ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰਿਤੀਵ ਤਰਙ੍ਗਕਾਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਵਾਗਉਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤਾਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟੀ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂ ਸਂਵਿਦਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵੀਤਰਾਗਸ੍ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਇਸ ਲਈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਇਹ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ।
ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਸੁਖਭਾਗ੍ ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਜੀਵਤਿ । ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਬਲਵਾਂਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਮਯੋ ਭਵ
ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਏਕਂ ਸਂਵਿਤ੍ਪਦਂ ਵਿਕਲਨਂ ਕਲਯਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ । ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠ ਕਲਨਾਰਹਿਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਕਰ੍ਤृਪਦਮ੍ ਏष੍ਯ੍ ਅਸਮੋਦਿਤਸ਼੍ਰੀਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੂੰ ਉਸ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੂਲ, ਇਕੱਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੋਚ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ, ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ।
ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਵਿਚਾਰੇਣ ਚੇਤਸਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਕृਤੋ ਯੇਨ ਤੇਨਾਪ੍ਤਂ ਜਨ੍ਮਨਃ ਫਲਮ੍
ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਰੋਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਕਣਿਕਾ ਯੇषਾਂ ਹृਦਿ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪੇਲਵਾ । ਏषੈਵਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਤਾਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰੌਢਵਿਚਾਰਂ ਤੁ ਨਰਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਸਂਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾ ਗੌਰਾਸ੍ ਸਰਃ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਇਵਾਣ੍ਡਜਾਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਪੂਰਵਤਾ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪੱਕੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਣ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਝੀਲ 'ਤੇ ਹੰਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਚਾਰਿਣਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਯਥਾਭੂਤਾਵਲੋਕਿਨਮ੍ । ਆਸਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫਾਰਾ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਵਿਭਵਾ ਭृਸ਼ਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।
ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਹ ਵਿषਯਾ ਮਾਨਸ੍ਯੋ ਵृਤ੍ਤਯਸ੍ ਤਥਾ । ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਵਾਪਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਨ੍ਮਤੇਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੇ ਸਹੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?
ਕ੍ਵੋਨ੍ਨਮਤ੍ਪਵਨਾਪੂਰਾਸ੍ ਤਡਿਤ੍ਪਿਙ੍ਗਲਪਾਟਲਾਃ । ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤਜਲਦਾ ਗृਹੀਤਾ ਜਾਲਮੁष੍ਟਿਭਿਃ
ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਉਹ ਬੱਦਲ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਲਾਲ-ਸੋਨੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਾਲ ਦੀ ਮੋਢੀ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ?
ਕ੍ਵ ਨਭੋਮਧ੍ਯਸਂਸ੍ਥੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਮੁਗ੍ਧੇ ਮਣਿਸਮੁਦ੍ਗਕੇ । ਮੁਗ੍ਧਯਾਙ੍ਗਨਯਾ ਬਦ੍ਧੋ ਮੁਗ੍ਧੇਨ੍ਦੀਵਰਸ਼ਙ੍ਕਯਾ
ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਚੰਦ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੂਰਖਾ ਜੈਸਾ ਮਣੀ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ, ਮੂਰਖ ਕੁੜੀ ਵਲੋਂ ਨਰਮ ਨੀਲ ਕਮਲ ਸਮਝ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ?
ਕ੍ਵ ਕਟਪ੍ਰੋਚ੍ਛਲਦ੍ਭृਙ੍ਗਪਟਲੋਤ੍ਪਲਸ਼ੇਖਰਾਃ । ਮੁਗ੍ਧਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਵਾਸਮਧੁਰੈਰ੍ ਮषਕੈਰ੍ ਮਥਿਤਾ ਗਜਾਃ
ਉਹ ਹਾਥੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭੌਂਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਨਰਮ ਚੁਭਨ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ?
ਕ੍ਵੇਭਮੁਕ੍ਤਾਫਲੋਲ੍ਲਾਸਨਿਰਣਨ੍ਨਖਪਞ੍ਜਰਾਃ । ਸਿਂਹਾਸ੍ ਸਮਰਸਂਰਬ੍ਧਾ ਹਰਿਣੈਃ ਪ੍ਰਵਿਦਾਰਿਤਾਃ
ਉਹ ਸਿੰਘ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਖ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਡਰਪੋਕ ਹਿਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਫਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
ਕ੍ਵ ਵਿषੋਲ੍ਲਾਸਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਾਸਦਗ੍ਧੋਨ੍ਨਤਵਨਦ੍ਰੁਮਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਵਨ੍ਤੋ ऽਜਗਰਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾ ਨਿਗੀਰ੍ਣਾ ਬਾਲਦਰ੍ਦੁਰੈਃ
ਉਹ ਉੱਚੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਚੂਹਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਏ ਗਏ ਹਨ?
ਕ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਭੂਮਿਕੋ ਧੀਰੋ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯੋ ਵਿਵੇਕਵਾਨ੍ । ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਕਿਲ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵਿषਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦਸ੍ਯੁਭਿਃ
ਉਹ ਢਿੱਠ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਚੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?
ਵਿਚਾਰਧਿਯਮ੍ ਅਪ੍ਰੌਢਾਂ ਹਰਨ੍ਤਿ ਵਿषਯਾਰਯਃ । ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਪਵਨਾ ਮृਦ੍ਵੀਂ ਕ੍ਸ਼ਤਵृਨ੍ਤਾਂ ਲਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਸਤੂਆਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਜਖਮੀ ਡੰਡੀ ਵਾਲੀ ਲਤਾ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਿਵੇਕਬਲਪ੍ਰੌਢਾਂ ਭਙ੍ਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਦੁਰਾਧਯਃ । ਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ੋਭਸਹਂ ਧੀਰਂ ਸ਼ੈਲਂ ਮਨ੍ਦਾਨਿਲਾ ਇਵ
ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦੇ ਲੋਕ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜੋ ਵੱਡੇ ਝਟਕੇ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗृਹੀਤਮਹੀਪੀਠਂ ਵਿਚਾਰਕੁਸੁਮਦ੍ਰੁਮਮ੍ । ਚਿਨ੍ਤਾਵਾਤ੍ਯਾ ਵਿਧੁਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਨ ਸ੍ਥਿਰਸ੍ਥਿਤਿਸੁਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਸ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਪੱਕਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ।
ਗਚ੍ਛਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤੋ ਵਾਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤਸ੍ ਸ੍ਵਪਤੋ ऽਪਿ ਵਾ । ਨ ਵਿਚਾਰਪਰਂ ਚੇਤੋ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਮृਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਚਾਹੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ ਜਗਤ੍ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨਿਸ਼ਂ ਸ਼ਨੈਃ । ਵਿਚਾਰਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਦृਸ਼ਾ ਸ੍ਵਯਂ ਵਾ ਸਜ੍ਜਨੈਸ੍ ਸਹ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? — ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਅੰਦਰਲੀ ਸਮਝ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਚੇ।
ਅਨ੍ਧਕਾਰਪਰੇਣਾਸ਼ੁ ਵਿਚਾਰੇਣ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿਮਲਂ ਰਤ੍ਨਂ ਪ੍ਰਦੀਪੇਨੇਵ ਭਾਸ੍ਵਤਾ
ਜਦੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਹੀਰਾ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦਾਰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ, ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਉਪਜਾਯਤੇ । ਕृਤਾਲੋਕਵਿਲਾਸੇਨ ਤਮਸਾਮ੍ ਇਵ ਭਾਸ੍ਵਤਾ
ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾਰ ਦੀਵਾ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਕਟਤਾਂ ਯਾਤੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਰਵਾਵ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਭੂਮਾਵ੍ ਆਲੋਕ ਇਵ ਨਿਰ੍ਮਲਃ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਖੁਲ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।