ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਯਥਾ ਪਾਂਸੁਰ੍ ਨਭਸ੍ਤਲੇ । ਵਾਸਨਾਵਿਭਵੇ ਨष੍ਟੇ ਨ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਦੀ ਚਲਚਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਸੁਭਾਵ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸ ਏਵ ਹਿ । ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਗਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਾਂਸਵੋ ऽਵਕਰਾਦ੍ ਇਵ
ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਦੀ ਚਲਚਲ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਚਲਚਲ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਜਯੋ ਯਤ੍ਨਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਧੀਮਤੋਚ੍ਚਕੈਃ । ਉਪਵਿਸ਼੍ਯੋਪਵਿਸ਼੍ਯੈਕਚਿਤ੍ਤਕੇਨ ਮੁਹੁਰ੍ ਮੁਹੁਃ
ਸਿਆਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਚਲ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ।
ਅਥ ਵੈਨਂ ਕ੍ਰਮਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਾਕ੍ਰਮਣਮ੍ ਏਵ ਚੇਤ੍ । ਰੋਚਤੇ ਤੇ ਤਦ੍ ਆਪ੍ਨੋषਿ ਕਾਲੇਨ ਬਹੁਨਾ ਪਦਮ੍
ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਰਾਹ ਚੁਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ।
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਮਨੋ ਜੇਤੁਂ ਵਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਿਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤ । ਅਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨ ਵਿਨਾ ਮਤ੍ਤਂ ਯਥਾ ਦੁष੍ਟਮਤਙ੍ਗਜਮ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਦੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਨਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਧਿਗਮਸ੍ ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਮ ਏਵ ਚ । ਵਾਸਨਾਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਿਰੋਧਨਮ੍
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਮਨ ਦੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ—
ਏਤਾਸ੍ ਤਾ ਯੁਕ੍ਤਯਃ ਪੁष੍ਟਾਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤਜਯੇ ਕਿਲ । ਯਾਭਿਸ੍ ਤਜ੍ ਜੀਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਧਾਰਾਭਿਰ੍ ਇਵ ਭੂਰਜਃ
ਇਹੀ ਢੰਗ ਹਨ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਪੱਕੇ ਤੇ ਸਾਬਤ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਧੂੜ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤੀषੁ ਯੁਕ੍ਤਿष੍ਵ੍ ਏਤਾਸੁ ਹਠਾਨ੍ ਨਿਯਮਯਨ੍ਤਿ ਯੇ । ਚੇਤਸ੍ ਤੇ ਦੀਪਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਵਿਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤਮੋ ऽਞ੍ਜਨੈਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਚੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਛੱਡ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਮੂਢਾਃ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਉਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਯੇ ਹਠਾਚ੍ ਚੇਤਸੋ ਜਯਮ੍ । ਤੇ ਨਿਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਂ ਬਿਸਤਨ੍ਤੁਭਿਃ
ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕਮਲ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਂਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਰਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਦੂਰਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਸ਼ੋਧਯਨ੍ਤਿ ਸਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਯੇ ਤਾਨ੍ ਹਤਾਨ੍ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਹੀ ਢੰਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭਯਾਦ੍ ਭਯਮ੍ ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਨਿਰ੍ਵृਤਿਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦੁਰ੍ਭਗਾ ਇਵ ਜਨ੍ਤਵਃ
ਡਰ ਤੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਡਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਸੀਬ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ।
ਕਾਲਂ ਤੀਰ੍ਥਤਪੋਦਾਨਯਜ੍ਞਦੇਵਾਰ੍ਚਨਭ੍ਰਮੈਃ । ਚਿਰਮ੍ ਆਧਿਸ਼ਤੋਪੇਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ਪਯਨ੍ਤਿ ਮृਗਾ ਇਵ
ਉਹ ਤੀਰਥ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਯਜ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਬੇਹਿਸਾਬ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ।
ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਗਿਰਿਕੂਟੇषੁ ਫਲਪਲ੍ਲਵਭੋਜਿਨਃ । ਮੁਗ੍ਧਮੁਗ੍ਧਧਿਯੋ ਭੀਤਾ ਵਰਾਕਾ ਹਰਿਣਾ ਇਵ
ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀਾਂ 'ਤੇ ਫਲ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੇਚਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਡਰਪੋਕ ਹਿਰਣ।
ਮਤਿਰ੍ ਆਲੂਨਸ਼ੀਰ੍ਣਾਙ੍ਗੀ ਤਦੀਯਾ ਪੇਲਵਾਙ੍ਗਿਕਾ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਯਾਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮृਗੀ ਗ੍ਰਾਮਗਤਾ ਯਥਾ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਾਜੁਕ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ।
ਕਲ੍ਲੋਲਵਲਿਤਂ ਚੇਤਸ੍ ਤੇषਾਂ ਜਡਜਵਾਹृਤਮ੍ । ਪ੍ਰੋਹ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਪਤਦ੍ ਦੂਰਂ ਤृਣਂ ਗਿਰਿਨਦੀष੍ਵ੍ ਇਵ
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਓਲਟ-ਪੋਲਟ ਹੁੰਦਾ, ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਪੈ ਕੇ ਦੂਰ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਧਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਤੇ । ਦੁਃਖਦੋषਦਸ਼ਾਦਿਗ੍ਧਾ ਵਿਦਨ੍ਤਿ ਨ ਵਿਦਨ੍ਤਿ ਵਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁੱਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਵੀ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਜਾਣਦੇ।
ਆਗਮਾਪਾਯਿਨੋ ਨਿਤ੍ਯਾ ਨਰਕਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਨੁषੈਃ । ਪਾਤੋਤ੍ਪਾਤਕਰਾਕਾਰਾ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਕਨ੍ਦੁਕਾ ਇਵ
ਜੋ ਸਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਰਕ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਗਤ ਵਿਚ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤਨ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇधर-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੇਂਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤਤੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਰਕਂ ਤਤਸ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮ੍ ਇਹੈਵ ਵਾ । ਆਵृਤ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰਿਤੀਵ ਤਰਙ੍ਗਕਾਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਵਾਗਉਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤਾਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟੀ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂ ਸਂਵਿਦਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵੀਤਰਾਗਸ੍ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਇਸ ਲਈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਇਹ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ।
ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਸੁਖਭਾਗ੍ ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਜੀਵਤਿ । ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਬਲਵਾਂਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਮਯੋ ਭਵ
ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਏਕਂ ਸਂਵਿਤ੍ਪਦਂ ਵਿਕਲਨਂ ਕਲਯਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ । ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠ ਕਲਨਾਰਹਿਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ੍ ਅਕਰ੍ਤृਪਦਮ੍ ਏष੍ਯ੍ ਅਸਮੋਦਿਤਸ਼੍ਰੀਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੂੰ ਉਸ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੂਲ, ਇਕੱਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੋਚ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ, ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ।
ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਵਿਚਾਰੇਣ ਚੇਤਸਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਕृਤੋ ਯੇਨ ਤੇਨਾਪ੍ਤਂ ਜਨ੍ਮਨਃ ਫਲਮ੍
ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਰੋਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਕਣਿਕਾ ਯੇषਾਂ ਹृਦਿ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪੇਲਵਾ । ਏषੈਵਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਤਾਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰੌਢਵਿਚਾਰਂ ਤੁ ਨਰਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਸਂਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾ ਗੌਰਾਸ੍ ਸਰਃ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਇਵਾਣ੍ਡਜਾਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਪੂਰਵਤਾ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪੱਕੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਣ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਝੀਲ 'ਤੇ ਹੰਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਚਾਰਿਣਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਯਥਾਭੂਤਾਵਲੋਕਿਨਮ੍ । ਆਸਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫਾਰਾ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਵਿਭਵਾ ਭृਸ਼ਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।
ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਹ ਵਿषਯਾ ਮਾਨਸ੍ਯੋ ਵृਤ੍ਤਯਸ੍ ਤਥਾ । ਆਧਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਵਾਪਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਨ੍ਮਤੇਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੇ ਸਹੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?
ਕ੍ਵੋਨ੍ਨਮਤ੍ਪਵਨਾਪੂਰਾਸ੍ ਤਡਿਤ੍ਪਿਙ੍ਗਲਪਾਟਲਾਃ । ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤਜਲਦਾ ਗृਹੀਤਾ ਜਾਲਮੁष੍ਟਿਭਿਃ
ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਉਹ ਬੱਦਲ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਲਾਲ-ਸੋਨੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਾਲ ਦੀ ਮੋਢੀ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ?
ਕ੍ਵ ਨਭੋਮਧ੍ਯਸਂਸ੍ਥੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਮੁਗ੍ਧੇ ਮਣਿਸਮੁਦ੍ਗਕੇ । ਮੁਗ੍ਧਯਾਙ੍ਗਨਯਾ ਬਦ੍ਧੋ ਮੁਗ੍ਧੇਨ੍ਦੀਵਰਸ਼ਙ੍ਕਯਾ
ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਚੰਦ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੂਰਖਾ ਜੈਸਾ ਮਣੀ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ, ਮੂਰਖ ਕੁੜੀ ਵਲੋਂ ਨਰਮ ਨੀਲ ਕਮਲ ਸਮਝ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ?
ਕ੍ਵ ਕਟਪ੍ਰੋਚ੍ਛਲਦ੍ਭृਙ੍ਗਪਟਲੋਤ੍ਪਲਸ਼ੇਖਰਾਃ । ਮੁਗ੍ਧਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਵਾਸਮਧੁਰੈਰ੍ ਮषਕੈਰ੍ ਮਥਿਤਾ ਗਜਾਃ
ਉਹ ਹਾਥੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭੌਂਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਨਰਮ ਚੁਭਨ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ?
ਕ੍ਵੇਭਮੁਕ੍ਤਾਫਲੋਲ੍ਲਾਸਨਿਰਣਨ੍ਨਖਪਞ੍ਜਰਾਃ । ਸਿਂਹਾਸ੍ ਸਮਰਸਂਰਬ੍ਧਾ ਹਰਿਣੈਃ ਪ੍ਰਵਿਦਾਰਿਤਾਃ
ਉਹ ਸਿੰਘ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਖ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਡਰਪੋਕ ਹਿਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਫਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?