ਯਥਾ ਬਾਲਸ੍ਯ ਵੇਤਾਲਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਦ੍ਭਵੋ ਭਵੇਤ੍ । ਪੁਰੁषਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਸ੍ਥਾਣੋਸ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੂਤ ਬਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਤ्थਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀਪਣ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਵਿਦੁਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਦ੍ ਇਵ
ਇਹ ਗਿਆਨ ਝੂਠਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧੈਵ ਸਂਵਿਤ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਰੂਢਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਵਾ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਮਾਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ
ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਚਾਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਦਮਾਰ੍ਜਨਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਮਹਾਸਂਸਾਰਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਕ ਗਿਰਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਯ ਦੁਃਖਾਯ ਜਨਨਾਤ੍ਮਨੇ । ਅਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਜਾਡ੍ਯਸ੍ਥਾ ਸੁਖਾਯਾਜਨਨਾਤ੍ਮਨੇ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖਾਂ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਮਨ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਜਨਮ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਜਡੋ ਗਲਿਤਾਨਨ੍ਦਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਂਵੇਦਨੋ ਭਵ । ਅਸਂਵੇਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਯਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਸ ਤ੍ਵਂ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਸੁਸਤਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ, ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਹੈ।
ਅਜਡਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ ਕੀਦृਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਅਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਚ ਜਾਡ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਵਾ ਵਿਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਸਤਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਸਵਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸੁਸਤਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਾਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਥੋ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਜੀਵੋ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸਂਵਿਦ੍ ਅਜਡੋ ਹਿ ਸਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦੀ—ਉਹ ਬੇਸੂਧ ਤੇ ਬੇਮੂਰਖ ਹੈ।
ਸਂਵਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁਦਸ਼ਾਲਮ੍ਬਸ੍ ਸ ਯਸ੍ਯੇਹ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸੋ ऽਸਂਵਿਦ੍ ਅਜਡਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕਾਰ੍ਯਸ਼ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੇਸੂਧ ਤੇ ਬੇਮੂਰਖ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯੇਨ ਹृਦਾਕਾਸ਼ੋ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਯਸ੍ਯਾਸਾਵ੍ ਅਜਡੋ ऽਸਂਵਿਜ੍ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਗੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜੇਹੀ ਸਾਫ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨ ਭਾਵ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਬਾਲਮੂਕਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਵ ਚ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਸ੍ਥਿਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਗੂੰਗੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—
ਤਦਾ ਜਾਡ੍ਯਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਸਂਵੇਦਨਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਆਸ਼੍ਰਿਤਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਭੂਯੋ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਸਮਸ੍ਤਵਾਸਨਾਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਸਮਾਧਿਤਃ । ਨੀਲਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਖਾਤ੍ ਸ੍ਫਾਰ ਆਨਨ੍ਦਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਅਦਵੈਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਲੀਨਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਸਂਵੇਦਨਸਂਵਿਦਃ । ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਚ੍ਛਂਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਸ੍ਪृਸ਼ਞ੍ ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਤੇਨ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਜਡੋ ਗਲਿਤਾਨਨ੍ਦਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਂਵੇਦਨਸ੍ ਸੁਖੀ
ਚਲਦੇ, ਖੜ੍ਹੇ, ਛੂਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁੰਘਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅਜਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੁਭੂਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਕष੍ਟਯਾ ਨष੍ਟਚੇष੍ਟਯਾ । ਤਰ ਦੁਃਖਾਮ੍ਬੁਧੇਃ ਪਾਰਮ੍ ਅਪਾਰਗੁਣਸਾਗਰਃ
ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਕਰਤਬ ਨਾਲ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈ, ਹੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਹਨ।
ਯਥਾ ਬੀਜਾਦ੍ ਬृਹਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਵ੍ਯੋਮ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਾਲਤਃ । ਤਥੈਵੇਦਂ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸਂਵਿਦੁਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਉੱਗ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ, ਗਿਆਨ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਂਵਿਨ੍ਦਤੇ ਵਪੁਃ । ਤਦਾਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮਜਾਲਸ੍ਯ ਸੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ ਬੀਜਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਨਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮੋਹਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਰਾਘਵ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਆਖਿਰਕਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਯਦ੍ ਏਵ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਤਦ੍ ਏਵ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਨਟਵਦ੍ ਭੂਮਿਕਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਚਿਰਾਦ੍ ਵਪੁਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਦਾਕਾਰ ਮੰਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵੋ ਨਾਗੋ ऽਸੁਰੋ ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਰਕ੍ਸ਼ਃ ਪੁਙ੍ਕਿਨ੍ਨਰੋ ਗਜਃ । ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਯਾ ਵਿਲਾਸਿਨ੍ਯਾ ਜਗਨ੍ਨਟ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਨृਤ੍ਯਤਿ
ਦੇਵਤਾ, ਸੱਪ, ਦੈਤ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਕਿਨਨਰ, ਹਾਥੀ—ਇਹ ਸਭ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬਦ੍ਧ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਰੁਦਿਤ੍ਵਾ ਚ ਕੋਸ਼ਕਾਰਃ ਕ੍ਰਿਮਿਰ੍ ਯਥਾ । ਚਿਰਾਤ੍ ਕੇਵਲਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਵਿਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਕੱਟਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਗਜ੍ਜਲਧਿਜਾਲਾਨਾਂ ਸਂਵਿਜ੍ ਜਲਮ੍ ਅਲਂ ਤਥਾ । ਯਥੈਵਾਪੂਰ੍ਯ ਦਿਕ੍ਚਕ੍ਰਂ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰ੍ਯਾਦਿਤਾਂ ਗਤਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਯੌਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ ਸਰਿਤੋ ਦਿਸ਼ਃ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਵੀਚਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਸਲਿਲਸਨ੍ਤਤੇਃ
ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਪਸਾਰੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਂਵਿਦ੍ ਗਚ੍ਛਤਿ ਨਾਨ੍ਯਤਾਮ੍
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਯਦਾ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਨ ਨ ਚੋਪਤਿ । ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤਿ ਸਂਵਿਨ੍ ਨਾਲਿਪ੍ਯਤੇ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹਿਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਰੁਕਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਥਾਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਰਾਮ ਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਵ ਤੇਜਸਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਬੀਜ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਚਾਨਣੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਯਾ ਏਕਂ ਨਾਨਾਕृਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ਏਕਰੂਪਂ ਤੁ ਵਿਭਾਗੋ ऽਯਂ ਤਯੋਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਸੁਣੋ।
ਘਟਤਾ ਪਟਤਾ ਤਤ੍ਤਾ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾ ਮਤ੍ਤੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਸਤ੍ਤਾਰੂਪਂ ਵਿਭਾਗੇਨ ਯਤ੍ ਤੁ ਨਾਨਾਕृਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਘੜਾ ਹੋਣ, ਕਪੜਾ ਹੋਣ, ਮੂਲ ਹੋਣ, ਤੇਰਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਸਤ ਹੋਣ — ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।