ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਦ੍ ਏਤੇ ਹਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਚ ਤਿਲਤੈਲਵਤ੍ । ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਨੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸ਼ਕ੍ਰਮੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਜਾਂ ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਰ੍ਧਮ੍ ਉਤ੍ਪਾਦਯੇਤੇ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤਕਂ ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਯਥਾ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਨ੍ਦਮ੍ ਆਮੋਦਪਵਨਾਵ੍ ਉਭੌ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਕੇ ਸਾਰ੍ਧਂ ਤਥੈਤੇ ਵਾ ਸਮੇ ਤਦਾ । ਆਮੋਦਪੁष੍ਪਵਤ੍ ਤੈਲਤਿਲਵਚ੍ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ, ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤੇਨ ਚ ਵਾਸਨਾ । ਜਾਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਬੀਜਸ੍ਯ ਤੇਨ ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਕ੍ਰਮਃ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨੋਤ੍ਪ੍ਲੂਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੋਭਕਰ੍ਮਣਾ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਬੋਧਯਤਿ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਚਲ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਧਰ੍ਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਪृष੍ਟਹृਦ੍ਗੁਹਃ । ਸਂਵਿਦਂ ਬੋਧਯਂਸ੍ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਬਾਲਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਚਲਚਲ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹਿ ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਯੋਰ੍ ਏਕਕ੍ਸ਼ਯੇ ਨਾਸ਼ੋ ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਨਘ
ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਦੁਃਖਮਹਾਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮਹਾਫਲਮ੍ । ਕਾਰ੍ਯਪਲ੍ਲਵਿਤਾਕਾਰਂ ਵृਤ੍ਤਿਵ੍ਰਤਤਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਢੇਰ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਕृष੍ਣਾਹਿਵਲਿਤਂ ਰਾਗਰੋਗਬਕਾਲਯਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਮੂਲਂ ਸੁਦृਢਂ ਲੀਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਹਙ੍ਗਮਮ੍
ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਗ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਨਾਮੈਤਂ ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਹਿ । ਪ੍ਰਪਾਤਯਤਿ ਵਾਤੌਘਃ ਕਾਲਪਕ੍ਵਂ ਫਲਂ ਯਥਾ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਹਵਾ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਢਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਫਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਣ੍ਡੁਰੀਕृਤਸਰ੍ਵਾਸ਼ਂ ਸ੍ਥਗਿਤਾਖਿਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਵਿਲੋਲਜਲਦਾਕਾਰਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਵਕਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨੂੰ ਫਿੱਕਾ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਰੋਕ ਕੇ, ਡੋਲਦੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਕੀਚੜ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਤृਣਲਵਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਕृਤਿਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਤਨੁਤਨੁਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਂ ਲੁਬ੍ਧਮ੍ ਉਤ੍ਪ੍ਲਵਨਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਘਾਸ ਦੀ ਇਕ ਤਿੰਨ ਲੈ ਕੇ, ਡੰਡੇ ਵਰਗਾ ਸਰੀਰ ਬਣ ਕੇ, ਕੰਪਦਾ, ਪਤਲਾ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਮਹਾਲੋਕਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਰੋਧਾਚ੍ ਚ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਤਰਜਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕਣ ਨਾਲ, ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੇ ਧੂੜ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਾਣਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਅਨਯੋਸ੍ ਤਯੋਃ । ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਸ੍ਫੁਰਤਸ੍ ਤੌ ਯਤਸ੍ ਤਤਃ
ਇਹ ਦੋ—ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਬੀਜ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹृਦਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਗਰ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਥ ਵਾਸਨਾ । ਉਦੇਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਕਥਿਤਂ ਬੀਜਮ੍ ਏਤਯੋਃ
ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਣ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ, ਸੰਵੇਦਨ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵਾਸਨੇ । ਸਮੂਲਂ ਨਸ਼੍ਯਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਮੂਲਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮੌ
ਜਦੋਂ ਸੰਵੇਦਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਣ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਆਪਣੀ ਜੜ ਸਮੇਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਦਰਖ਼ਤ ਜੜ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਬੀਜਂ ਵੀਰ ਤਯਾ ਵਿਨਾ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਤੈਲਹੀਨਸ੍ ਤਿਲੋ ਯਥਾ
ਸੂਝ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਬਹਾਦਰ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਬਹਿਰ੍ ਨਾਨ੍ਤਰੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪृਥਕ੍ । ਸਂਵਿਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਨਾ ਬਾਹਰ ਤੇ ਨਾ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸੂਝ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਯਥਾਤ੍ਮਮਰਣਂ ਤਥਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸ੍ਵਚਮਤ੍ਕਾਰਯੋਗੇਨ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੱਸਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਜਬੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੂਝ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਕਤਾਂ ਯਾਤਿ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਚਿਰਾਗ, ਸੂਝ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਬਾਲਸ੍ਯ ਵੇਤਾਲਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਦ੍ਭਵੋ ਭਵੇਤ੍ । ਪੁਰੁषਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਸ੍ਥਾਣੋਸ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੂਤ ਬਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਤ्थਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀਪਣ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਵਿਦੁਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਦ੍ ਇਵ
ਇਹ ਗਿਆਨ ਝੂਠਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧੈਵ ਸਂਵਿਤ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਰੂਢਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਵਾ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਮਾਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ
ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਚਾਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਦਮਾਰ੍ਜਨਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਮਹਾਸਂਸਾਰਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀ ਸੰਸਾਰਕ ਗਿਰਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਯ ਦੁਃਖਾਯ ਜਨਨਾਤ੍ਮਨੇ । ਅਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਜਾਡ੍ਯਸ੍ਥਾ ਸੁਖਾਯਾਜਨਨਾਤ੍ਮਨੇ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖਾਂ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਮਨ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਜਨਮ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਜਡੋ ਗਲਿਤਾਨਨ੍ਦਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਂਵੇਦਨੋ ਭਵ । ਅਸਂਵੇਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਯਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਸ ਤ੍ਵਂ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਸੁਸਤਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ, ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਹੈ।
ਅਜਡਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ ਕੀਦृਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਅਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਚ ਜਾਡ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਵਾ ਵਿਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਸਤਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਸਵਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸੁਸਤਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਾਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਥੋ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਜੀਵੋ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸਂਵਿਦ੍ ਅਜਡੋ ਹਿ ਸਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦੀ—ਉਹ ਬੇਸੂਧ ਤੇ ਬੇਮੂਰਖ ਹੈ।
ਸਂਵਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁਦਸ਼ਾਲਮ੍ਬਸ੍ ਸ ਯਸ੍ਯੇਹ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸੋ ऽਸਂਵਿਦ੍ ਅਜਡਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕਾਰ੍ਯਸ਼ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੇਸੂਧ ਤੇ ਬੇਮੂਰਖ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।