ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਮਨ੍ਯੇ ਰੂਪਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਯਦ੍ ਭਾਵਨਂ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ऽਨ੍ਤਾ ਰਾਗੇਣ ਚ ਰਸੇਨ ਚ
ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇਨਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ: ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੋਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਲਗਾਵਟ ਅਤੇ ਚਾਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਲਨਾਯੋਗ੍ਯਾਂ ਦृਸ਼ਂ ਭਾਵਯਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ੍ਯ ਕੁਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੋਦਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਘੜੇ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਉਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਯਦ੍ ਅਭਾਵਨਮ੍ ਆਸ੍ਥਾਯਾ ਯਦ੍ ਅਭਾਵਸ੍ਯ ਭਾਵਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਯਥਾਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ੀਤਲਾਸ਼ਯਵਰ੍ਤਿ ਯਤ੍ । ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਥਮ੍ ਅਪਿ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਮਨ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਵਾਸਨਾਯਾਂ ਰਸਾਦਾਨਾਦ੍ ਰਾਗੋ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਗਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤিত্ব ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਵਾਸਨਾ ਘਨਾ ਯਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਜਨਨਕਾਰਿਣੀ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ ਚਕ੍ਰਭ੍ਰਮਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਗਾੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੈ ਤੇ ਅਸਤित्व ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭृष੍ਟਬੀਜੋਪਮਾ ਯੇषਾਂ ਪੁਨਰ੍ਜਨਨਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਵਾਸਨਾ ਰਸਨਿਰ੍ਹੀਨਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਹਿ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਭੁੰਨੀਆਂ ਬੀਜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਰਸ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਸ੍ ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਪਾਰਗਾਃ । ਅਚਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਤ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵੇ ਬੀਜੇ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵਾਸਨੇ । ਏਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚ ਤਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਦ੍ਵੇ ਅਪਿ ਨਸ਼੍ਯਤਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੇ ਦੋ ਬੀਜ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਚਲਦੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥਃ ਕਾਰਣਮ੍ ਏਤੇ ਹਿ ਬੀਜੇ ਜਨ੍ਮਨਿ ਚੇਤਸਃ । ਜਲਾਙ੍ਗੀਕਰਣੇ ਰਾਮ ਜਲਾਸ਼ਯਘਨਾਵ੍ ਇਵ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਰਖਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਦ੍ ਏਤੇ ਹਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਚ ਤਿਲਤੈਲਵਤ੍ । ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਨੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸ਼ਕ੍ਰਮੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਜਾਂ ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਰ੍ਧਮ੍ ਉਤ੍ਪਾਦਯੇਤੇ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤਕਂ ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਯਥਾ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਨ੍ਦਮ੍ ਆਮੋਦਪਵਨਾਵ੍ ਉਭੌ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਕੇ ਸਾਰ੍ਧਂ ਤਥੈਤੇ ਵਾ ਸਮੇ ਤਦਾ । ਆਮੋਦਪੁष੍ਪਵਤ੍ ਤੈਲਤਿਲਵਚ੍ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ, ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤੇਨ ਚ ਵਾਸਨਾ । ਜਾਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਬੀਜਸ੍ਯ ਤੇਨ ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਕ੍ਰਮਃ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨੋਤ੍ਪ੍ਲੂਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੋਭਕਰ੍ਮਣਾ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਬੋਧਯਤਿ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਚਲ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਧਰ੍ਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਪृष੍ਟਹृਦ੍ਗੁਹਃ । ਸਂਵਿਦਂ ਬੋਧਯਂਸ੍ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਬਾਲਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਚਲਚਲ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹਿ ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਯੋਰ੍ ਏਕਕ੍ਸ਼ਯੇ ਨਾਸ਼ੋ ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਨਘ
ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਦੁਃਖਮਹਾਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮਹਾਫਲਮ੍ । ਕਾਰ੍ਯਪਲ੍ਲਵਿਤਾਕਾਰਂ ਵृਤ੍ਤਿਵ੍ਰਤਤਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਢੇਰ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਕृष੍ਣਾਹਿਵਲਿਤਂ ਰਾਗਰੋਗਬਕਾਲਯਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਮੂਲਂ ਸੁਦृਢਂ ਲੀਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਹਙ੍ਗਮਮ੍
ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਗ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਨਾਮੈਤਂ ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਹਿ । ਪ੍ਰਪਾਤਯਤਿ ਵਾਤੌਘਃ ਕਾਲਪਕ੍ਵਂ ਫਲਂ ਯਥਾ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਹਵਾ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਢਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਫਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਣ੍ਡੁਰੀਕृਤਸਰ੍ਵਾਸ਼ਂ ਸ੍ਥਗਿਤਾਖਿਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਵਿਲੋਲਜਲਦਾਕਾਰਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਵਕਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨੂੰ ਫਿੱਕਾ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਰੋਕ ਕੇ, ਡੋਲਦੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਕੀਚੜ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਤृਣਲਵਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਕृਤਿਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਤਨੁਤਨੁਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਂ ਲੁਬ੍ਧਮ੍ ਉਤ੍ਪ੍ਲਵਨਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਘਾਸ ਦੀ ਇਕ ਤਿੰਨ ਲੈ ਕੇ, ਡੰਡੇ ਵਰਗਾ ਸਰੀਰ ਬਣ ਕੇ, ਕੰਪਦਾ, ਪਤਲਾ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਮਹਾਲੋਕਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਰੋਧਾਚ੍ ਚ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਤਰਜਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕਣ ਨਾਲ, ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੇ ਧੂੜ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਾਣਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਅਨਯੋਸ੍ ਤਯੋਃ । ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਸ੍ਫੁਰਤਸ੍ ਤੌ ਯਤਸ੍ ਤਤਃ
ਇਹ ਦੋ—ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਬੀਜ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹृਦਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਗਰ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਥ ਵਾਸਨਾ । ਉਦੇਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਕਥਿਤਂ ਬੀਜਮ੍ ਏਤਯੋਃ
ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਣ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ, ਸੰਵੇਦਨ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵਾਸਨੇ । ਸਮੂਲਂ ਨਸ਼੍ਯਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਮੂਲਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮੌ
ਜਦੋਂ ਸੰਵੇਦਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਣ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਆਪਣੀ ਜੜ ਸਮੇਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਦਰਖ਼ਤ ਜੜ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਬੀਜਂ ਵੀਰ ਤਯਾ ਵਿਨਾ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਤੈਲਹੀਨਸ੍ ਤਿਲੋ ਯਥਾ
ਸੂਝ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਬਹਾਦਰ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਬਹਿਰ੍ ਨਾਨ੍ਤਰੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪृਥਕ੍ । ਸਂਵਿਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਨਾ ਬਾਹਰ ਤੇ ਨਾ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸੂਝ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਯਥਾਤ੍ਮਮਰਣਂ ਤਥਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸ੍ਵਚਮਤ੍ਕਾਰਯੋਗੇਨ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੱਸਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਜਬੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੂਝ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਕਤਾਂ ਯਾਤਿ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਚਿਰਾਗ, ਸੂਝ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।