ਭਾਵਿਤਂ ਤੀਵ੍ਰਸਂਵੇਗਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਸਃ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਗਤੇਤਰਸਂਸ੍ਮृਤਿਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪੋ ਹਿ ਪੁਰੁषੋ ਵਾਸਨਾਵਿਵਸ਼ੀਕृਤਃ । ਯਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦ੍ ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਮੁਹ੍ਯਤਿ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਵੈਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਜਹਾਤਿ ਤਮ੍ । ਭ੍ਰਮਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਇਵ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਗਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਧਿਪਰਿਪ੍ਲੁਤਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਯਾ ਵਾਸਨਯਾ ਵਿषੂਚ੍ਯੇਵ ਵਸ਼ੀਕृਤਃ
ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਭਾਵਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਨਿ ਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਜੋ ਕੁਝ ਗਲਤ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੈਰ-ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ, ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਪਦਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਾਦ੍ ਅਤਿਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਮਜਰਾਮਰਣਕਾਰਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨ ਵਾਸ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਧੇਯੋਪਾਦੇਯਰੂਪਿ ਯਤ੍ । ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਸਕਲਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਵਾਸਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤਤਂ ਯਦਾ ਨ ਮਨੁਤੇ ਮਨਃ । ਅਮਨਸ੍ਤਾ ਤਦੋਦੇਤਿ ਪਰਮੋਪਸ਼ਮਪ੍ਰਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਮਨ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਤਾਂ 'ਅਮਨ' ਦੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਰਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ । ਤਦਾ ਪਦ੍ਮ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਸਮਾਨ, ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਦਾ ਨ ਭਾਵ੍ਯਤੇ ਭਾਵਃ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਗਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਤਦਾ ਹृਦਮ੍ਬਰੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਚਿਤ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਖਾਲੀ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਮਨ੍ਯੇ ਰੂਪਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਯਦ੍ ਭਾਵਨਂ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ऽਨ੍ਤਾ ਰਾਗੇਣ ਚ ਰਸੇਨ ਚ
ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇਨਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ: ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੋਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਲਗਾਵਟ ਅਤੇ ਚਾਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਲਨਾਯੋਗ੍ਯਾਂ ਦृਸ਼ਂ ਭਾਵਯਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ੍ਯ ਕੁਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੋਦਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਘੜੇ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਉਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਯਦ੍ ਅਭਾਵਨਮ੍ ਆਸ੍ਥਾਯਾ ਯਦ੍ ਅਭਾਵਸ੍ਯ ਭਾਵਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਯਥਾਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ੀਤਲਾਸ਼ਯਵਰ੍ਤਿ ਯਤ੍ । ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਥਮ੍ ਅਪਿ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਮਨ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਵਾਸਨਾਯਾਂ ਰਸਾਦਾਨਾਦ੍ ਰਾਗੋ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਗਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤিত্ব ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਵਾਸਨਾ ਘਨਾ ਯਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਜਨਨਕਾਰਿਣੀ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ ਚਕ੍ਰਭ੍ਰਮਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਗਾੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੈ ਤੇ ਅਸਤित्व ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭृष੍ਟਬੀਜੋਪਮਾ ਯੇषਾਂ ਪੁਨਰ੍ਜਨਨਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਵਾਸਨਾ ਰਸਨਿਰ੍ਹੀਨਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਹਿ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਭੁੰਨੀਆਂ ਬੀਜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਰਸ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਸ੍ ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਪਾਰਗਾਃ । ਅਚਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਤ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵੇ ਬੀਜੇ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵਾਸਨੇ । ਏਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚ ਤਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਦ੍ਵੇ ਅਪਿ ਨਸ਼੍ਯਤਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੇ ਦੋ ਬੀਜ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਚਲਦੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥਃ ਕਾਰਣਮ੍ ਏਤੇ ਹਿ ਬੀਜੇ ਜਨ੍ਮਨਿ ਚੇਤਸਃ । ਜਲਾਙ੍ਗੀਕਰਣੇ ਰਾਮ ਜਲਾਸ਼ਯਘਨਾਵ੍ ਇਵ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਰਖਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਦ੍ ਏਤੇ ਹਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਚ ਤਿਲਤੈਲਵਤ੍ । ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਨੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸ਼ਕ੍ਰਮੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਜਾਂ ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਰ੍ਧਮ੍ ਉਤ੍ਪਾਦਯੇਤੇ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤਕਂ ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਯਥਾ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਨ੍ਦਮ੍ ਆਮੋਦਪਵਨਾਵ੍ ਉਭੌ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਕੇ ਸਾਰ੍ਧਂ ਤਥੈਤੇ ਵਾ ਸਮੇ ਤਦਾ । ਆਮੋਦਪੁष੍ਪਵਤ੍ ਤੈਲਤਿਲਵਚ੍ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ, ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤੇਨ ਚ ਵਾਸਨਾ । ਜਾਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਬੀਜਸ੍ਯ ਤੇਨ ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਕ੍ਰਮਃ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨੋਤ੍ਪ੍ਲੂਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੋਭਕਰ੍ਮਣਾ । ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਬੋਧਯਤਿ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਚਲ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਧਰ੍ਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸ੍ਪृष੍ਟਹृਦ੍ਗੁਹਃ । ਸਂਵਿਦਂ ਬੋਧਯਂਸ੍ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਬਾਲਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਚਲਚਲ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹਿ ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਯੋਰ੍ ਏਕਕ੍ਸ਼ਯੇ ਨਾਸ਼ੋ ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਨਘ
ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਦੁਃਖਮਹਾਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮਹਾਫਲਮ੍ । ਕਾਰ੍ਯਪਲ੍ਲਵਿਤਾਕਾਰਂ ਵृਤ੍ਤਿਵ੍ਰਤਤਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਢੇਰ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਕृष੍ਣਾਹਿਵਲਿਤਂ ਰਾਗਰੋਗਬਕਾਲਯਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਮੂਲਂ ਸੁਦृਢਂ ਲੀਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਹਙ੍ਗਮਮ੍
ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਗ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਨਾਮੈਤਂ ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਹਿ । ਪ੍ਰਪਾਤਯਤਿ ਵਾਤੌਘਃ ਕਾਲਪਕ੍ਵਂ ਫਲਂ ਯਥਾ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਹਵਾ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਢਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਫਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।