ਸਤੀ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਾਕਾਰਾ ਗਨ੍ਧਲੇਖੇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਲਕੀਰ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸਂਰੋਧਨਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ । ਕਾਰਣਂ ਸਮਤਾਯਾਸ੍ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੋਭਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਰਾਘਵ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਸਂਵਿਤ੍ ਸਮੁਦਿਤੈਵਾਸ਼ੁ ਯਾਤਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਆਦਰਾਤ੍ । ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਤਤੋ ਦੁਃਖਾਨਿ ਚੇਤਸਃ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁਪ੍ਤਾ ਪੁਨਰ੍ ਅਬੋਧਾਯ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਯਦਾ । ਲਬ੍ਧਂ ਭਵਤਿ ਲਬ੍ਧਵ੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਦ੍ ਅਮਲਂ ਪਦਮ੍
ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਜਾਗਰਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੈਰ੍ ਵਾਸਨਾਚੋਦਨੈਸ੍ ਤਥਾ । ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਂਵਿਦਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਾਂ ਕਰੋषਿ ਤਦ੍ ਅਜੋ ਭਵਾਨ੍
ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅਜੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਸਂਵਿਦੁਚ੍ਛੂਨਤਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੇਨੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਅਨਰ੍ਥਜਾਲਮ੍ ਆਲੂਨਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਜਨਜੀਵਕਮ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਹੀ ਸਮਝ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੇਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਤੋੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਰੋਧਨਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਸ੍ ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨੈਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਯੋਗੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਹ ਦੀ ਕਾਬੂ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਫਲਦਂ ਪਰਮਂ ਸਾਮ੍ਯਕਾਰਣਮ੍ । ਸੁਭਗਂ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਖਦਾਈ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕਟਿਤਾਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਾਂ ਚ ਰਾਘਵ । ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮ੍ ਅਪਰਾਂ ਵਾਸਨਾਤ ਇਮਾਂ ਸ਼ृਣੁ
ਰਾਘਵ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਮਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸੁਣ।
ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਚਾਰਣਮ੍ । ਯਦ੍ ਆਦਾਨਂ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਸਨਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਤਂ ਤੀਵ੍ਰਸਂਵੇਗਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਸਃ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਗਤੇਤਰਸਂਸ੍ਮृਤਿਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪੋ ਹਿ ਪੁਰੁषੋ ਵਾਸਨਾਵਿਵਸ਼ੀਕृਤਃ । ਯਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦ੍ ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਮੁਹ੍ਯਤਿ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਵੈਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਜਹਾਤਿ ਤਮ੍ । ਭ੍ਰਮਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਇਵ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਗਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਧਿਪਰਿਪ੍ਲੁਤਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਯਾ ਵਾਸਨਯਾ ਵਿषੂਚ੍ਯੇਵ ਵਸ਼ੀਕृਤਃ
ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਭਾਵਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਨਿ ਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਜੋ ਕੁਝ ਗਲਤ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੈਰ-ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ, ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਪਦਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਾਦ੍ ਅਤਿਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਮਜਰਾਮਰਣਕਾਰਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨ ਵਾਸ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਧੇਯੋਪਾਦੇਯਰੂਪਿ ਯਤ੍ । ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਸਕਲਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਵਾਸਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤਤਂ ਯਦਾ ਨ ਮਨੁਤੇ ਮਨਃ । ਅਮਨਸ੍ਤਾ ਤਦੋਦੇਤਿ ਪਰਮੋਪਸ਼ਮਪ੍ਰਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਮਨ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਤਾਂ 'ਅਮਨ' ਦੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਰਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ । ਤਦਾ ਪਦ੍ਮ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਸਮਾਨ, ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਦਾ ਨ ਭਾਵ੍ਯਤੇ ਭਾਵਃ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਗਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਤਦਾ ਹृਦਮ੍ਬਰੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਚਿਤ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਖਾਲੀ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਮਨ੍ਯੇ ਰੂਪਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਯਦ੍ ਭਾਵਨਂ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ऽਨ੍ਤਾ ਰਾਗੇਣ ਚ ਰਸੇਨ ਚ
ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇਨਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ: ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੋਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਲਗਾਵਟ ਅਤੇ ਚਾਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਲਨਾਯੋਗ੍ਯਾਂ ਦृਸ਼ਂ ਭਾਵਯਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ੍ਯ ਕੁਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੋਦਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਘੜੇ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਉਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਯਦ੍ ਅਭਾਵਨਮ੍ ਆਸ੍ਥਾਯਾ ਯਦ੍ ਅਭਾਵਸ੍ਯ ਭਾਵਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਯਥਾਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ੀਤਲਾਸ਼ਯਵਰ੍ਤਿ ਯਤ੍ । ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਥਮ੍ ਅਪਿ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਮਨ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਵਾਸਨਾਯਾਂ ਰਸਾਦਾਨਾਦ੍ ਰਾਗੋ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਗਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤিত্ব ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਵਾਸਨਾ ਘਨਾ ਯਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਜਨਨਕਾਰਿਣੀ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ ਚਕ੍ਰਭ੍ਰਮਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਗਾੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੈ ਤੇ ਅਸਤित्व ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭृष੍ਟਬੀਜੋਪਮਾ ਯੇषਾਂ ਪੁਨਰ੍ਜਨਨਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਵਾਸਨਾ ਰਸਨਿਰ੍ਹੀਨਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਹਿ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਭੁੰਨੀਆਂ ਬੀਜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਰਸ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਸ੍ ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਪਾਰਗਾਃ । ਅਚਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਿਣਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਤ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵੇ ਬੀਜੇ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵਾਸਨੇ । ਏਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚ ਤਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਦ੍ਵੇ ਅਪਿ ਨਸ਼੍ਯਤਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੇ ਦੋ ਬੀਜ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਚਲਦੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥਃ ਕਾਰਣਮ੍ ਏਤੇ ਹਿ ਬੀਜੇ ਜਨ੍ਮਨਿ ਚੇਤਸਃ । ਜਲਾਙ੍ਗੀਕਰਣੇ ਰਾਮ ਜਲਾਸ਼ਯਘਨਾਵ੍ ਇਵ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਰਖਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।