ਭਾਵਾਭਾਵਦਸ਼ਾਕੋਸ਼ਂ ਦੁਃਖਰਤ੍ਨਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍ । ਬੀਜਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼ਾਵਸ਼ਾਨੁਗਮ੍
ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਪਟਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਸਚ੍ ਚਾਸਚ੍ ਚਾਙ੍ਗਜਾਲਕਮ੍ । ਤਥਾ ਚੈਤਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇष੍ਵ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਤੇ ਝੂਠੀ ਦੋਹਾਂ ਹਨ, ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਪੁਰਮ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ । ਸਵਾਤਾਯਨਮ੍ ਆਕਾਰਭਾਸੁਰਂ ਜਾਯਤੇ ਵਪੁਃ
ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਆਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਜਾਗਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਰੂਪਂ ਤਚ੍ ਚੇਤਸਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਂ ਘਟਾਦਿਤ੍ਵਂ ਮृਦੋ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਮਨ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਬੀਜੇ ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਵ੍ਰਤਤਿਧਾਰਿਣਃ । ਏਕਂ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਦृਢਭਾਵਨਾ
ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਬੀਜ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੱਕੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਾਡੀਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੋਦ੍ਯਤਃ । ਤਦਾ ਸਂਵੇਦਨਮਯਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸਿਰਾਸਰਣਿਕੋਟਰੇ । ਅਸਂਵਿਤ੍ਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਨਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਰਗਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰੇਣ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਜਗਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨੀਲਤ੍ਵਾਦੀਵ ਦृਗ੍ਦृਸ਼ਾ
ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਇਹੀ ਹਿਲਚਲ ਮਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਆਦਿ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਪੁਂਸ੍ਤਾ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਤ੍ ਸਂਵਿਦ੍ ਵਾਤਿ ਵੀਟੇਵ ਚੋਦਿਤਾ
ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਚਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਦੇਹੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਪ੍ਰਬੋਧਿਤਾ । ਚਕ੍ਰਾਵਰ੍ਤੈਰ੍ ਅਙ੍ਗਨੇषੁ ਵੀਟੇਵ ਕਰਤਾਡਿਤਾ
ਚੇਤਨਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤੀ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਾਕਾਰਾ ਗਨ੍ਧਲੇਖੇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਲਕੀਰ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸਂਰੋਧਨਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ । ਕਾਰਣਂ ਸਮਤਾਯਾਸ੍ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੋਭਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਰਾਘਵ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਸਂਵਿਤ੍ ਸਮੁਦਿਤੈਵਾਸ਼ੁ ਯਾਤਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਆਦਰਾਤ੍ । ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਤਤੋ ਦੁਃਖਾਨਿ ਚੇਤਸਃ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁਪ੍ਤਾ ਪੁਨਰ੍ ਅਬੋਧਾਯ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਯਦਾ । ਲਬ੍ਧਂ ਭਵਤਿ ਲਬ੍ਧਵ੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਦ੍ ਅਮਲਂ ਪਦਮ੍
ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਜਾਗਰਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੈਰ੍ ਵਾਸਨਾਚੋਦਨੈਸ੍ ਤਥਾ । ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਂਵਿਦਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਾਂ ਕਰੋषਿ ਤਦ੍ ਅਜੋ ਭਵਾਨ੍
ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅਜੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਸਂਵਿਦੁਚ੍ਛੂਨਤਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੇਨੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਅਨਰ੍ਥਜਾਲਮ੍ ਆਲੂਨਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਜਨਜੀਵਕਮ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਹੀ ਸਮਝ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੇਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਤੋੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਰੋਧਨਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਸ੍ ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨੈਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਯੋਗੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਹ ਦੀ ਕਾਬੂ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਫਲਦਂ ਪਰਮਂ ਸਾਮ੍ਯਕਾਰਣਮ੍ । ਸੁਭਗਂ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਖਦਾਈ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕਟਿਤਾਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਾਂ ਚ ਰਾਘਵ । ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮ੍ ਅਪਰਾਂ ਵਾਸਨਾਤ ਇਮਾਂ ਸ਼ृਣੁ
ਰਾਘਵ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਮਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸੁਣ।
ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਚਾਰਣਮ੍ । ਯਦ੍ ਆਦਾਨਂ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਸਨਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਤਂ ਤੀਵ੍ਰਸਂਵੇਗਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਸਃ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਮਹਾਬਾਹੋ ਵਿਗਤੇਤਰਸਂਸ੍ਮृਤਿਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪੋ ਹਿ ਪੁਰੁषੋ ਵਾਸਨਾਵਿਵਸ਼ੀਕृਤਃ । ਯਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦ੍ ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਮੁਹ੍ਯਤਿ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਵੈਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਜਹਾਤਿ ਤਮ੍ । ਭ੍ਰਮਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਇਵ
ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਗਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਏਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਧਿਪਰਿਪ੍ਲੁਤਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਯਾ ਵਾਸਨਯਾ ਵਿषੂਚ੍ਯੇਵ ਵਸ਼ੀਕृਤਃ
ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਭਾਵਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਨਿ ਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਜੋ ਕੁਝ ਗਲਤ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੈਰ-ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ, ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਪਦਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਾਦ੍ ਅਤਿਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਮਜਰਾਮਰਣਕਾਰਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨ ਵਾਸ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਧੇਯੋਪਾਦੇਯਰੂਪਿ ਯਤ੍ । ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਸਕਲਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਵਾਸਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤਤਂ ਯਦਾ ਨ ਮਨੁਤੇ ਮਨਃ । ਅਮਨਸ੍ਤਾ ਤਦੋਦੇਤਿ ਪਰਮੋਪਸ਼ਮਪ੍ਰਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਮਨ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਤਾਂ 'ਅਮਨ' ਦੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਰਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ । ਤਦਾ ਪਦ੍ਮ ਇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਸਮਾਨ, ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਦਾ ਨ ਭਾਵ੍ਯਤੇ ਭਾਵਃ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਗਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਤਦਾ ਹृਦਮ੍ਬਰੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਚਿਤ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਖਾਲੀ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ।