ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਦੁਃਖਮ੍ ਅਜਡਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਏਕਸੁਪ੍ਤਮ੍ ਆਨਨ੍ਦਮਨ੍ਥਰਮ੍ ਅਪੇਤਰਜਸ੍ਤਮੋऽਰ੍ਕਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਤਨਵੋ ऽਤਨਵੋ ਮਹਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਦੇ ਗਲਿਤਚਿਤ੍ਤਲਵਾ ਵਸਨ੍ਤਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਕੋ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਜ ਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬੇਸਰੀਰ ਹਨ—ਉਹ ਉਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦਾ ਲਹੂ ਵੀ ਗਲਿ ਗਿਆ।
ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਾਦ੍ਰਿਰੂਢਂ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਦ੍ਰੁਮਮ੍ । ਤਾਰਕਾਪੁष੍ਪਸ਼ਬਲਂ ਦੇਵਾਸੁਰਵਿਹਙ੍ਗਮਮ੍
ਉੱਚਾ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਞ੍ਜਰਿਤੋਪਾਨ੍ਤਨੀਲਨੀਰਦਪਲ੍ਲਵਮ੍ । ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਰਮ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਗਣਰਮ੍ਯਂ ਕਚਤ੍ਤਟਮ੍
ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਰ ਵੀ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਾਬ੍ਧਿਵਾਪੀਵਲਿਤਂ ਸਰਿਚ੍ਛਤਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਭੂਤਜਾਤੋਪਜੀਵਿਤਮ੍
ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਕਾਨਨਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾਯਾਃ ਕृਤਜਾਲਕਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਂਸृਤਿਮृਦ੍ਵੀਕਾਲਤਾਯਾ ਵਿਤਤਾਕृਤੇਃ
ਜਗਤ ਦੇ ਜੰਗਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਤਾ ਵੱਡੀ ਤੇ ਨਰਮ ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ।
ਜਰਾਮਰਣਪਰ੍ਯਾਯਦੁਃਖਦੁਃਖਫਲਾਵਲੇਃ । ਪ੍ਰਰੂਢਮੂਲਮਾਲਾਯਾ ਮੋਹਸੇਕਜਲਾਞ੍ਜਲੇਃ
ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੋਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਕਿਂ ਬੀਜਮ੍ ਅਥ ਬੀਜਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਥ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਂ ਬੀਜਂ ਬੀਜਂ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍
ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਬੀਜ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜਾ ਬੀਜ ਹੋਵੇਗਾ?
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਮਾਸੇਨ ਪੁਨਰ੍ ਬੋਧਾਭਿਵृਦ੍ਧਯੇ । ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਜ੍ਞਾਨਸਾਰਸ੍ਯ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਸਾਰਾ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ — ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੀਨਘਨਾਰਮ੍ਭਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮਹਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਸਂਸृਤਿਵ੍ਰਤਤੇਰ੍ ਬੀਜਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਰਾਘਵ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਬੀਜ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਕੁਰ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਤਾਨਗਹਨਾ ਫਲਪਲ੍ਲਵਲਾਸਿਨੀ । ਤੇਨੇਯਂ ਭਵਤਿ ਸ੍ਫੀਤਾ ਸ਼ਰਦੀਵ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ।
ਭਾਵਾਭਾਵਦਸ਼ਾਕੋਸ਼ਂ ਦੁਃਖਰਤ੍ਨਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍ । ਬੀਜਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼ਾਵਸ਼ਾਨੁਗਮ੍
ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਪਟਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਸਚ੍ ਚਾਸਚ੍ ਚਾਙ੍ਗਜਾਲਕਮ੍ । ਤਥਾ ਚੈਤਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇष੍ਵ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਤੇ ਝੂਠੀ ਦੋਹਾਂ ਹਨ, ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਪੁਰਮ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ । ਸਵਾਤਾਯਨਮ੍ ਆਕਾਰਭਾਸੁਰਂ ਜਾਯਤੇ ਵਪੁਃ
ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਆਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਜਾਗਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਰੂਪਂ ਤਚ੍ ਚੇਤਸਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਂ ਘਟਾਦਿਤ੍ਵਂ ਮृਦੋ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਮਨ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਬੀਜੇ ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਵ੍ਰਤਤਿਧਾਰਿਣਃ । ਏਕਂ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਦृਢਭਾਵਨਾ
ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਬੀਜ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੱਕੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਾਡੀਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੋਦ੍ਯਤਃ । ਤਦਾ ਸਂਵੇਦਨਮਯਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸਿਰਾਸਰਣਿਕੋਟਰੇ । ਅਸਂਵਿਤ੍ਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਨਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਰਗਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰੇਣ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਜਗਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨੀਲਤ੍ਵਾਦੀਵ ਦृਗ੍ਦृਸ਼ਾ
ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਇਹੀ ਹਿਲਚਲ ਮਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਆਦਿ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਪੁਂਸ੍ਤਾ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਤ੍ ਸਂਵਿਦ੍ ਵਾਤਿ ਵੀਟੇਵ ਚੋਦਿਤਾ
ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਚਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਦੇਹੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਪ੍ਰਬੋਧਿਤਾ । ਚਕ੍ਰਾਵਰ੍ਤੈਰ੍ ਅਙ੍ਗਨੇषੁ ਵੀਟੇਵ ਕਰਤਾਡਿਤਾ
ਚੇਤਨਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤੀ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਾਕਾਰਾ ਗਨ੍ਧਲੇਖੇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਲਕੀਰ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸਂਰੋਧਨਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ । ਕਾਰਣਂ ਸਮਤਾਯਾਸ੍ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੋਭਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਰਾਘਵ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਸਂਵਿਤ੍ ਸਮੁਦਿਤੈਵਾਸ਼ੁ ਯਾਤਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਆਦਰਾਤ੍ । ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਤਤੋ ਦੁਃਖਾਨਿ ਚੇਤਸਃ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁਪ੍ਤਾ ਪੁਨਰ੍ ਅਬੋਧਾਯ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਯਦਾ । ਲਬ੍ਧਂ ਭਵਤਿ ਲਬ੍ਧਵ੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਦ੍ ਅਮਲਂ ਪਦਮ੍
ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਜਾਗਰਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੈਰ੍ ਵਾਸਨਾਚੋਦਨੈਸ੍ ਤਥਾ । ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਂਵਿਦਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਾਂ ਕਰੋषਿ ਤਦ੍ ਅਜੋ ਭਵਾਨ੍
ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅਜੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਸਂਵਿਦੁਚ੍ਛੂਨਤਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੇਨੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਅਨਰ੍ਥਜਾਲਮ੍ ਆਲੂਨਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਜਨਜੀਵਕਮ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਹੀ ਸਮਝ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੇਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਤੋੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਰੋਧਨਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਸ੍ ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨੈਃ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਯੋਗੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਹ ਦੀ ਕਾਬੂ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਫਲਦਂ ਪਰਮਂ ਸਾਮ੍ਯਕਾਰਣਮ੍ । ਸੁਭਗਂ ਸਂਵਿਦਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਖਦਾਈ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕਟਿਤਾਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਾਂ ਚ ਰਾਘਵ । ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮ੍ ਅਪਰਾਂ ਵਾਸਨਾਤ ਇਮਾਂ ਸ਼ृਣੁ
ਰਾਘਵ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਮਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸੁਣ।
ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਚਾਰਣਮ੍ । ਯਦ੍ ਆਦਾਨਂ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਸਨਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।