ਮੈਤ੍ਰੀ ਦਯਾਥ ਮੁਦਿਤਾ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕ ਇਵ ਦੀਪ੍ਤਯਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਨੋਨਾਸ਼ੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਮਿਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚੰਨਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਨੋਨਾਸ਼ੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਨਾਮ੍ਨਿ ਹਿਮਾਚਲੇ । ਵਸਨ੍ਤ ਇਵ ਮਞ੍ਜਰ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਗੁਣਸਮ੍ਪਦਃ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਬੀਆਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰੂਪਸ੍ ਤੁ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਯੋ ਮਯੋਕ੍ਤੋ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਵ੍ ਏਵਾਸੌ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨਿष੍ਕਲਾਤ੍ਮਕਃ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਜਿਸ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਹੀ, ਭਾਗ ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸਮਗ੍ਰਾਗ੍ਰ੍ਯਗੁਣਾਧਾਰਮ੍ ਅਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੌ ਵਿਮਲੇ ਪਦੇ ਪਰਮਪਾਵਨੇ
ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ, ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਵਿषਯੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕੇ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੇ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਵਿਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤਤਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ 'ਰੂਪ ਰਹਿਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨ ਗੁਣਾ ਨਾਗੁਣਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਨਾਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਨ ਲੋਲਤਾ । ਨ ਚੋਦਯੋ ਨਾਸ੍ਤਮਯੋ ਨ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਸਂਵਿਦਃ
ਉਥੇ ਨਾ ਗੁਣ ਹਨ, ਨਾ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਮੀ; ਨਾ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ, ਨਾ ਮਾੜੀ; ਨਾ ਚੰਚਲਤਾ, ਨਾ ਉਭਾਰ, ਨਾ ਡੁੱਬਣ; ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰੋਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ।
ਨ ਤੇਜੋ ਨ ਤਮਃ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਨਰਾਤ੍ਰਯਃ । ਨ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ ਨਾਕਾਸ਼ਂ ਨਾਰ੍ਥੋ ਨਾਨਰ੍ਥਰੂਪਤਾ
ਉਥੇ ਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ; ਨਾ ਸਵੇਰ, ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ; ਨਾ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼, ਨਾ ਚੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ।
ਨ ਵਾਸਨਾ ਨ ਰਚਨਾ ਨੇਹਾਨੀਹੇ ਨ ਰਞ੍ਜਨਾ । ਨ ਸਤ੍ਤਾ ਨਾਪਿ ਵਾਸਤ੍ਤਾ ਨ ਮਧ੍ਯਂ ਵਾਪਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਉਥੇ ਨਾ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਚਨਾ; ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਅਕਰਮ; ਨਾ ਰੰਗ, ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ, ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਕਮੀ; ਉਹ ਹਾਲਤ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਅਤਮਸ੍ਤੇਜਸਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾ ਵਿਤਾਰੇਨ੍ਦ੍ਵਰ੍ਕਵਾਰ੍ਮੁਚਾ । ਤਤ੍ ਸਮਂ ਸ਼ਰਦਚ੍ਛੇਨ ਵਿਸਨ੍ਧ੍ਯੇਨਾਰਜਸ੍ਤ੍ਵਿषਾ
ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਮਾਨ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਤਝੜ ਦਾ ਅਸਮਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ।
ਯੇ ਹਿ ਪਾਰਂ ਗਤਾ ਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਡਮ੍ਬਰਸ੍ਯ ਚ । ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ ਆਸ੍ਪਦਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਪਵਨਾਨਾਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵੱਡਾ ਥਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਲਈ ਅਸਮਾਨ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਦੁਃਖਮ੍ ਅਜਡਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਏਕਸੁਪ੍ਤਮ੍ ਆਨਨ੍ਦਮਨ੍ਥਰਮ੍ ਅਪੇਤਰਜਸ੍ਤਮੋऽਰ੍ਕਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਤਨਵੋ ऽਤਨਵੋ ਮਹਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਦੇ ਗਲਿਤਚਿਤ੍ਤਲਵਾ ਵਸਨ੍ਤਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਕੋ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਜ ਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬੇਸਰੀਰ ਹਨ—ਉਹ ਉਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦਾ ਲਹੂ ਵੀ ਗਲਿ ਗਿਆ।
ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਾਦ੍ਰਿਰੂਢਂ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਦ੍ਰੁਮਮ੍ । ਤਾਰਕਾਪੁष੍ਪਸ਼ਬਲਂ ਦੇਵਾਸੁਰਵਿਹਙ੍ਗਮਮ੍
ਉੱਚਾ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਞ੍ਜਰਿਤੋਪਾਨ੍ਤਨੀਲਨੀਰਦਪਲ੍ਲਵਮ੍ । ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਰਮ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਗਣਰਮ੍ਯਂ ਕਚਤ੍ਤਟਮ੍
ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਰ ਵੀ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਾਬ੍ਧਿਵਾਪੀਵਲਿਤਂ ਸਰਿਚ੍ਛਤਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਭੂਤਜਾਤੋਪਜੀਵਿਤਮ੍
ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਕਾਨਨਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾਯਾਃ ਕृਤਜਾਲਕਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਂਸृਤਿਮृਦ੍ਵੀਕਾਲਤਾਯਾ ਵਿਤਤਾਕृਤੇਃ
ਜਗਤ ਦੇ ਜੰਗਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਤਾ ਵੱਡੀ ਤੇ ਨਰਮ ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ।
ਜਰਾਮਰਣਪਰ੍ਯਾਯਦੁਃਖਦੁਃਖਫਲਾਵਲੇਃ । ਪ੍ਰਰੂਢਮੂਲਮਾਲਾਯਾ ਮੋਹਸੇਕਜਲਾਞ੍ਜਲੇਃ
ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੋਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਕਿਂ ਬੀਜਮ੍ ਅਥ ਬੀਜਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਥ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਂ ਬੀਜਂ ਬੀਜਂ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍
ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਬੀਜ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜਾ ਬੀਜ ਹੋਵੇਗਾ?
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਮਾਸੇਨ ਪੁਨਰ੍ ਬੋਧਾਭਿਵृਦ੍ਧਯੇ । ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਜ੍ਞਾਨਸਾਰਸ੍ਯ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਸਾਰਾ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ — ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੀਨਘਨਾਰਮ੍ਭਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮਹਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਸਂਸृਤਿਵ੍ਰਤਤੇਰ੍ ਬੀਜਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਰਾਘਵ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਬੀਜ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਕੁਰ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਤਾਨਗਹਨਾ ਫਲਪਲ੍ਲਵਲਾਸਿਨੀ । ਤੇਨੇਯਂ ਭਵਤਿ ਸ੍ਫੀਤਾ ਸ਼ਰਦੀਵ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ।
ਭਾਵਾਭਾਵਦਸ਼ਾਕੋਸ਼ਂ ਦੁਃਖਰਤ੍ਨਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍ । ਬੀਜਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼ਾਵਸ਼ਾਨੁਗਮ੍
ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਪਟਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਸਚ੍ ਚਾਸਚ੍ ਚਾਙ੍ਗਜਾਲਕਮ੍ । ਤਥਾ ਚੈਤਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇष੍ਵ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਤੇ ਝੂਠੀ ਦੋਹਾਂ ਹਨ, ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਪੁਰਮ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ । ਸਵਾਤਾਯਨਮ੍ ਆਕਾਰਭਾਸੁਰਂ ਜਾਯਤੇ ਵਪੁਃ
ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਆਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਜਾਗਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਰੂਪਂ ਤਚ੍ ਚੇਤਸਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਂ ਘਟਾਦਿਤ੍ਵਂ ਮृਦੋ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਮਨ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਬੀਜੇ ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਵ੍ਰਤਤਿਧਾਰਿਣਃ । ਏਕਂ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਦृਢਭਾਵਨਾ
ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਬੀਜ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪੱਕੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਾਡੀਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੋਦ੍ਯਤਃ । ਤਦਾ ਸਂਵੇਦਨਮਯਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ ਸਿਰਾਸਰਣਿਕੋਟਰੇ । ਅਸਂਵਿਤ੍ਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਤੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਨਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਰਗਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰੇਣ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਜਗਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨੀਲਤ੍ਵਾਦੀਵ ਦृਗ੍ਦृਸ਼ਾ
ਜੀਵਨ-ਸਾਹ ਦੀ ਇਹੀ ਹਿਲਚਲ ਮਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਆਦਿ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਪੁਂਸ੍ਤਾ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਤ੍ ਸਂਵਿਦ੍ ਵਾਤਿ ਵੀਟੇਵ ਚੋਦਿਤਾ
ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਚਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਦੇਹੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਪ੍ਰਬੋਧਿਤਾ । ਚਕ੍ਰਾਵਰ੍ਤੈਰ੍ ਅਙ੍ਗਨੇषੁ ਵੀਟੇਵ ਕਰਤਾਡਿਤਾ
ਚੇਤਨਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।