ਨष੍ਟਂ ਕਸ੍ਯ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨष੍ਟਂ ਵਾ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕੀਦृਸ਼ਸ਼੍ ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ੀ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ? ਉਸ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਚੇਤਸਃ ਕਥਿਤਾ ਸਤ੍ਤਾ ਮਯਾ ਰਘੁਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਅਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੁਣ, ਹੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਸੁਖਦੁਃਖਦਸ਼ਾ ਧੀਰਂ ਸਾਮ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਪ੍ਰੋਦ੍ਧਰਨ੍ਤਿ ਯਮ੍ । ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਇਵ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਮृਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੀ, ਉਹ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ। ਐਸਾ ਮਨ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਅਯਂ ਨਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਨਰੋਤ੍ਤਮਮ੍ । ਖਰ੍ਵੀਕਰੋਤਿ ਯਂ ਨਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਮृਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਹੇ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਸਾਧੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਨष੍ਟਂ ਚੇਦृਙ੍ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਦਸ਼ਾ ਚੈषਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਸਾਧੂ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਨਾਸ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤਾਂ ਮੂਢਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਯਦਾ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਸਾਨਘ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਾਭਿਧਾਨਂ ਹਿ ਤਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੂੜਤਾ ਜਾਣ। ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੱਚਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਲਾਸਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਕੈਸ਼੍ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਧਾ ਕृਤਾ
ਰਾਘਵ, ਇਸ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਖੇਡ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ ਗੁਣੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਮਵਾਸਨਮ੍ । ਭੂਯੋਜਨ੍ਮਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ऽਨਘ
ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਮਨ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਵਾਸਨਯਾ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭੂਯੋਜਨਨਮੁਕ੍ਤਯਾ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਨੋ ऽਸਕ੍ਤਂ ਰਾਮ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਅਸਕਤਾ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਂਯੁਤਃ । ਸਰੂਪੋ ऽਸੌ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰੀ ਦਯਾਥ ਮੁਦਿਤਾ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕ ਇਵ ਦੀਪ੍ਤਯਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਨੋਨਾਸ਼ੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਮਿਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚੰਨਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਨੋਨਾਸ਼ੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਨਾਮ੍ਨਿ ਹਿਮਾਚਲੇ । ਵਸਨ੍ਤ ਇਵ ਮਞ੍ਜਰ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਗੁਣਸਮ੍ਪਦਃ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਬੀਆਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰੂਪਸ੍ ਤੁ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਯੋ ਮਯੋਕ੍ਤੋ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਵ੍ ਏਵਾਸੌ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨਿष੍ਕਲਾਤ੍ਮਕਃ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਜਿਸ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਹੀ, ਭਾਗ ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸਮਗ੍ਰਾਗ੍ਰ੍ਯਗੁਣਾਧਾਰਮ੍ ਅਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੌ ਵਿਮਲੇ ਪਦੇ ਪਰਮਪਾਵਨੇ
ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ, ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਵਿषਯੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕੇ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੇ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਵਿਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤਤਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ 'ਰੂਪ ਰਹਿਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨ ਗੁਣਾ ਨਾਗੁਣਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਨਾਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਨ ਲੋਲਤਾ । ਨ ਚੋਦਯੋ ਨਾਸ੍ਤਮਯੋ ਨ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਸਂਵਿਦਃ
ਉਥੇ ਨਾ ਗੁਣ ਹਨ, ਨਾ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਮੀ; ਨਾ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ, ਨਾ ਮਾੜੀ; ਨਾ ਚੰਚਲਤਾ, ਨਾ ਉਭਾਰ, ਨਾ ਡੁੱਬਣ; ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰੋਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ।
ਨ ਤੇਜੋ ਨ ਤਮਃ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਨਰਾਤ੍ਰਯਃ । ਨ ਦਿਸ਼ੋ ਦਸ਼ ਨਾਕਾਸ਼ਂ ਨਾਰ੍ਥੋ ਨਾਨਰ੍ਥਰੂਪਤਾ
ਉਥੇ ਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ; ਨਾ ਸਵੇਰ, ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ; ਨਾ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼, ਨਾ ਚੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ।
ਨ ਵਾਸਨਾ ਨ ਰਚਨਾ ਨੇਹਾਨੀਹੇ ਨ ਰਞ੍ਜਨਾ । ਨ ਸਤ੍ਤਾ ਨਾਪਿ ਵਾਸਤ੍ਤਾ ਨ ਮਧ੍ਯਂ ਵਾਪਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਉਥੇ ਨਾ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਚਨਾ; ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਅਕਰਮ; ਨਾ ਰੰਗ, ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ, ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਕਮੀ; ਉਹ ਹਾਲਤ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਅਤਮਸ੍ਤੇਜਸਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾ ਵਿਤਾਰੇਨ੍ਦ੍ਵਰ੍ਕਵਾਰ੍ਮੁਚਾ । ਤਤ੍ ਸਮਂ ਸ਼ਰਦਚ੍ਛੇਨ ਵਿਸਨ੍ਧ੍ਯੇਨਾਰਜਸ੍ਤ੍ਵਿषਾ
ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਮਾਨ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਤਝੜ ਦਾ ਅਸਮਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ।
ਯੇ ਹਿ ਪਾਰਂ ਗਤਾ ਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਡਮ੍ਬਰਸ੍ਯ ਚ । ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ ਆਸ੍ਪਦਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਪਵਨਾਨਾਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵੱਡਾ ਥਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਲਈ ਅਸਮਾਨ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਦੁਃਖਮ੍ ਅਜਡਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਏਕਸੁਪ੍ਤਮ੍ ਆਨਨ੍ਦਮਨ੍ਥਰਮ੍ ਅਪੇਤਰਜਸ੍ਤਮੋऽਰ੍ਕਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਤਨਵੋ ऽਤਨਵੋ ਮਹਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਦੇ ਗਲਿਤਚਿਤ੍ਤਲਵਾ ਵਸਨ੍ਤਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਕੋ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਜ ਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬੇਸਰੀਰ ਹਨ—ਉਹ ਉਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦਾ ਲਹੂ ਵੀ ਗਲਿ ਗਿਆ।
ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਾਦ੍ਰਿਰੂਢਂ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਦ੍ਰੁਮਮ੍ । ਤਾਰਕਾਪੁष੍ਪਸ਼ਬਲਂ ਦੇਵਾਸੁਰਵਿਹਙ੍ਗਮਮ੍
ਉੱਚਾ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਞ੍ਜਰਿਤੋਪਾਨ੍ਤਨੀਲਨੀਰਦਪਲ੍ਲਵਮ੍ । ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਰਮ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਗਣਰਮ੍ਯਂ ਕਚਤ੍ਤਟਮ੍
ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਰ ਵੀ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਾਬ੍ਧਿਵਾਪੀਵਲਿਤਂ ਸਰਿਚ੍ਛਤਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਭੂਤਜਾਤੋਪਜੀਵਿਤਮ੍
ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਕਾਨਨਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾਯਾਃ ਕृਤਜਾਲਕਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਂਸृਤਿਮृਦ੍ਵੀਕਾਲਤਾਯਾ ਵਿਤਤਾਕृਤੇਃ
ਜਗਤ ਦੇ ਜੰਗਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਤਾ ਵੱਡੀ ਤੇ ਨਰਮ ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ।
ਜਰਾਮਰਣਪਰ੍ਯਾਯਦੁਃਖਦੁਃਖਫਲਾਵਲੇਃ । ਪ੍ਰਰੂਢਮੂਲਮਾਲਾਯਾ ਮੋਹਸੇਕਜਲਾਞ੍ਜਲੇਃ
ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੋਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਕਿਂ ਬੀਜਮ੍ ਅਥ ਬੀਜਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਥ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਂ ਬੀਜਂ ਬੀਜਂ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍
ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਬੀਜ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜਾ ਬੀਜ ਹੋਵੇਗਾ?
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਮਾਸੇਨ ਪੁਨਰ੍ ਬੋਧਾਭਿਵृਦ੍ਧਯੇ । ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਜ੍ਞਾਨਸਾਰਸ੍ਯ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਸਾਰਾ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ — ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੀਨਘਨਾਰਮ੍ਭਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮਹਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਸਂਸृਤਿਵ੍ਰਤਤੇਰ੍ ਬੀਜਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਰਾਘਵ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਬੀਜ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਕੁਰ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਤਾਨਗਹਨਾ ਫਲਪਲ੍ਲਵਲਾਸਿਨੀ । ਤੇਨੇਯਂ ਭਵਤਿ ਸ੍ਫੀਤਾ ਸ਼ਰਦੀਵ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ।