ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਧਾਤਵਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ ਦੇਹੇ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਤੱਤ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਦੇਹਗੇਹਸ੍ਥੇ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਚਿਤ੍ਤਵਾਤਯੋਃ । ਧਾਤਵੋ ਮੈਰਵਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਦਾ ਘਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਤੱਤ ਪਾਰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਦृਢਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਦਾਰੂਣਾਮ੍ ਇਵ ਧੀਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਮ੍ ਅਚੋਪਤਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦੇਹਾ ਜਗਤਿ ਯੋਗਿਨਾਮ੍ । ਨ ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ऽਭਗ੍ਨਵਜ੍ਰਲਵਾ ਇਵ
ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਅਟੁੱਟ ਹੀਰੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਾਂਗ।
ਤਦੈਵ ਵੀਤਹਵ੍ਯੋ ऽਸੌ ਸ਼ृਣੁ ਕਿਂ ਨੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਨ੍ । ਦੇਹਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਤਯਾ ਪਰਃ
ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਵੀਤਹਵਯਾ, ਸੁਣ: ਉਹ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸਮਝ ਲਈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਯੇ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵੀਤਰਾਗਾ ਮਹਾਧਿਯਃ । ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਗ੍ਰਨ੍ਥਯਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ ਤਨੌ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਵਾਪਿ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਾਨ੍ਯ੍ ਐਹਿਕਾਨਿ ਵਾ । ਵਾਸਨਾ ਵਾ ਨ ਤੇषਾਂ ਤਚ੍ ਚੇਤੋ ਨਿਯਮਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਤੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਤਾਤ ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਨ੍ ਮਨਃ । ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਭਾਵਯਤਿ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਆਸ਼ੁ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕੌਏ ਵਾਂਗ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਯੋਗੇਨ ਵੀਤਹਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਵਿਦਾ । ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਜੀਵਿਤਂ ਬੁਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸ੍ਥਿਰੀਕृਤਮ੍
ਕੌਏ-ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੀਤਹਵਿਆ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਗਦੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਰੰਤ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ।
ਯਦਾ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿਦੇਹੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਗਤਾ । ਤਦਾ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੋ ऽਭੂਦ੍ ਅਸੌ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੁਝਣ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵੱਲ ਮੁੜੀ, ਤਦ ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।
ਵਿਗਤਵਾਸਨਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਵਿਪਾਸ਼ਤਾਮ੍ ਉਪਗਤਂ ਮਨ ਆਤ੍ਮਤਯੋਦਿਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ ਤਦ੍ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਕਲਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯੋ ਹਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਦਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤਪ੍ਰਾਯਂ ਜਾਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਚਾਰਤਃ । ਤਦਾਸ੍ਯ ਵੀਤਹਵ੍ਯਸ੍ਯ ਜਾਤਾ ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ
ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਲਗਭਗ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀਤਹਵਿਆ ਵਿੱਚ ਮਿਤਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ।
ਵਿਵੇਕਾਭ੍ਯੁਦਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇ ਮੁਨੇ । ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਕਿਂ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰਭੋ
ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਮਿਟ ਗਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤਾਂ ਮਿਤਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ—ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਕਸ੍ਯ ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ । ਕ੍ਵ ਵਾ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਤਿ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਤਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਰੂਪੋ ऽਰੂਪ ਏਵ ਚ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਰੂਪੋ ऽਦੇਹਮੁਕ੍ਤਜਃ
ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ — ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ। ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਸਤ੍ਤੇਹ ਦੁਃਖਾਯ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਸ੍ ਸੁਖਾਯ ਚ । ਚਿਤ੍ਤਸਤ੍ਤਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਮ੍ ਉਪਾਰ੍ਜਯੇਤ੍
ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਮਸੈਰ੍ ਵਾਸਨਾਜਾਲੈਰ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਯਜ੍ ਜਨ੍ਮਕਾਰਣਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦ੍ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਕੇਵਲਮ੍
ਮਨ, ਜੋ ਤਾਮਸੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਗੁਣਸਮ੍ਭਾਰਂ ਮਮੇਤਿ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ । ਯਤ੍ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਂ ਦੁਃਖਿ ਤਜ੍ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਮਨੋ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਦ੍ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਸਂਸਾਰੋ ऽਨ੍ਤਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਅੰਤਹੀਨ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਿ ਮੂਢਮ੍ ਅਵष੍ਟਬ੍ਧਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੁਃਖਵृਕ੍ਸ਼ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਦੁੱਖੀ, ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਲੀ ਸਮਝੋ।
ਨष੍ਟਂ ਕਸ੍ਯ ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨष੍ਟਂ ਵਾ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕੀਦृਸ਼ਸ਼੍ ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ੀ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ? ਉਸ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਚੇਤਸਃ ਕਥਿਤਾ ਸਤ੍ਤਾ ਮਯਾ ਰਘੁਕੁਲੋਦ੍ਵਹ । ਅਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ृਣੁ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੁਣ, ਹੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਸੁਖਦੁਃਖਦਸ਼ਾ ਧੀਰਂ ਸਾਮ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਪ੍ਰੋਦ੍ਧਰਨ੍ਤਿ ਯਮ੍ । ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਇਵ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਮृਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੀ, ਉਹ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ। ਐਸਾ ਮਨ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਅਯਂ ਨਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਨਰੋਤ੍ਤਮਮ੍ । ਖਰ੍ਵੀਕਰੋਤਿ ਯਂ ਨਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਮृਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਹੇ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਸਾਧੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਨष੍ਟਂ ਚੇਦृਙ੍ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਦਸ਼ਾ ਚੈषਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਸਾਧੂ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਨਾਸ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤਾਂ ਮੂਢਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਯਦਾ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਸਾਨਘ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਾਭਿਧਾਨਂ ਹਿ ਤਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੂੜਤਾ ਜਾਣ। ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੱਚਾ ਅਸਤਿਤਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਲਾਸਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਕੈਸ਼੍ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਧਾ ਕृਤਾ
ਰਾਘਵ, ਇਸ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਖੇਡ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ ਗੁਣੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਮਵਾਸਨਮ੍ । ਭੂਯੋਜਨ੍ਮਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ऽਨਘ
ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਮਨ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਵਾਸਨਯਾ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭੂਯੋਜਨਨਮੁਕ੍ਤਯਾ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮਨੋ ऽਸਕ੍ਤਂ ਰਾਮ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਅਸਕਤਾ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਂਯੁਤਃ । ਸਰੂਪੋ ऽਸੌ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।