ਸਮਸਂਵਿਦ੍ਵਿਲਾਸਾਢ੍ਯੇ ਯਦ੍ ਯਦਾ ਯੋਗਿਦੇਹਕੇ । ਹਿਂਸ੍ਰਂ ਚੇਤਃ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸਮਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਤਤ੍ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੇਡ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਨ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਫੌਰਨ ਹੀ ਠੰਢ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਂ ਸਦ੍ਭਾਵਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੇਦਾਦੌ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਪਾਨ੍ਥੋ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਥਿ ਗ੍ਰਾਮੇ ਯਥਾ ਗ੍ਰਾਮੀਣਕਰ੍ਮਣਿ
ਸਮਾਨ ਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਕੱਟਣ-ਵਗੈਰਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਯੋਗਿਦੇਹਸਮੀਪਾਤ੍ ਤੁ ਗਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਹਿਂਸ੍ਰਤਾਮ੍ । ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁ ਤਥਾਰੂਪਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਯੋਗੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫੌਰਨ ਹੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਹਿਂਸ੍ਰੈਰ੍ ਮृਗਵ੍ਯਾਘ੍ਰਸਿਂਹਕੀਟਸਰੀਸृਪੈਃ । ਨ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਵੀਤਹਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਨੁਰ੍ ਭੂਤਲਸ਼ਾਯਿਨੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ—ਹਿਰਣ, ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਕੀੜੇ ਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ—ਦੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭੂਤਲ ਤੇ ਪਿਆ ਵਿਤਹਵਯਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਂਵਿਤ੍ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟੋਪਲਾਦਿਕੇ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪੇਣ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਬਾਲਮੂਕਵਤ੍
ਸਮਝ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ — ਲੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵੀ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਗੂੰਗੇ ਵਾਂਗ ਅਣਜਾਣੀ ਹੋਈ।
ਪੋਪ੍ਲੂਯਮਾਨਾ ਤਰਲਾ ਕੇਵਲਂ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਨ੍ਵੀ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਜਲੇष੍ਵ੍ ਇਵ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਛਣਭੰਗੀ ਪਰਛਾਂਈ ਵਾਂਗ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨ ਭੂਜਲਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਰੂਪਯਾ । ਨ ਵਿਕਾਰਂ ਤਨੁਰ੍ ਨੀਤਾ ਵੀਤਹਵ੍ਯਸ੍ਯ ਰਾਘਵ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ, ਵੀਤਹਵਿਆ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸਮਝ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਚ੍ ਚ ਸ਼ृਣੁ ਹੇ ਰਾਮ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਚ ਚਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥੋ ਵਾਤਜੋ ਵਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੌ
ਹੋਰ ਸੁਣੋ, ਰਾਮਾ: ਹਿਲਚਲ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਮਨ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹਵਾ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਤਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤੌ ਤੇ ਦृषਤ੍ਸਮਾਃ । ਯਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਧਾਰਣਯਾ ਤੇਨਾਨष੍ਟਾਸ੍ਯ ਸਾ ਤਨੁਃ
ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚੇਤਸੋ ਵਾਤਜੋ ऽਥ ਵਾ । ਨ ਯਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਦੂਰਸ੍ਥੌ ਵਿਕृਤਿਕ੍ਸ਼ਯੌ
ਜੇ ਮਨ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਕੋਈ ਹਿਲਚਲ, ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਨਾਸ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਧਾਤਵਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ ਦੇਹੇ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਤੱਤ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਦੇਹਗੇਹਸ੍ਥੇ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਚਿਤ੍ਤਵਾਤਯੋਃ । ਧਾਤਵੋ ਮੈਰਵਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਦਾ ਘਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਤੱਤ ਪਾਰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਦृਢਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਦਾਰੂਣਾਮ੍ ਇਵ ਧੀਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਮ੍ ਅਚੋਪਤਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦੇਹਾ ਜਗਤਿ ਯੋਗਿਨਾਮ੍ । ਨ ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ऽਭਗ੍ਨਵਜ੍ਰਲਵਾ ਇਵ
ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਅਟੁੱਟ ਹੀਰੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਾਂਗ।
ਤਦੈਵ ਵੀਤਹਵ੍ਯੋ ऽਸੌ ਸ਼ृਣੁ ਕਿਂ ਨੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਨ੍ । ਦੇਹਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਤਯਾ ਪਰਃ
ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਵੀਤਹਵਯਾ, ਸੁਣ: ਉਹ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸਮਝ ਲਈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਯੇ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵੀਤਰਾਗਾ ਮਹਾਧਿਯਃ । ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਗ੍ਰਨ੍ਥਯਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ ਤਨੌ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਵਾਪਿ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਾਨ੍ਯ੍ ਐਹਿਕਾਨਿ ਵਾ । ਵਾਸਨਾ ਵਾ ਨ ਤੇषਾਂ ਤਚ੍ ਚੇਤੋ ਨਿਯਮਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਤੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਤਾਤ ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਨ੍ ਮਨਃ । ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਭਾਵਯਤਿ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਆਸ਼ੁ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕੌਏ ਵਾਂਗ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਯੋਗੇਨ ਵੀਤਹਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਵਿਦਾ । ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਜੀਵਿਤਂ ਬੁਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸ੍ਥਿਰੀਕृਤਮ੍
ਕੌਏ-ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੀਤਹਵਿਆ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਗਦੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਰੰਤ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ।
ਯਦਾ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿਦੇਹੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਗਤਾ । ਤਦਾ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੋ ऽਭੂਦ੍ ਅਸੌ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੁਝਣ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵੱਲ ਮੁੜੀ, ਤਦ ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।
ਵਿਗਤਵਾਸਨਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਵਿਪਾਸ਼ਤਾਮ੍ ਉਪਗਤਂ ਮਨ ਆਤ੍ਮਤਯੋਦਿਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ ਤਦ੍ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਕਲਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯੋ ਹਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਦਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤਪ੍ਰਾਯਂ ਜਾਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਚਾਰਤਃ । ਤਦਾਸ੍ਯ ਵੀਤਹਵ੍ਯਸ੍ਯ ਜਾਤਾ ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ
ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਲਗਭਗ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀਤਹਵਿਆ ਵਿੱਚ ਮਿਤਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ।
ਵਿਵੇਕਾਭ੍ਯੁਦਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇ ਮੁਨੇ । ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਕਿਂ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰਭੋ
ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਮਿਟ ਗਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤਾਂ ਮਿਤਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ—ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਕਸ੍ਯ ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ । ਕ੍ਵ ਵਾ ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਤਿ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਤਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਰੂਪੋ ऽਰੂਪ ਏਵ ਚ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਰੂਪੋ ऽਦੇਹਮੁਕ੍ਤਜਃ
ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ — ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ। ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਸਤ੍ਤੇਹ ਦੁਃਖਾਯ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਸ੍ ਸੁਖਾਯ ਚ । ਚਿਤ੍ਤਸਤ੍ਤਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਮ੍ ਉਪਾਰ੍ਜਯੇਤ੍
ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਮਸੈਰ੍ ਵਾਸਨਾਜਾਲੈਰ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਯਜ੍ ਜਨ੍ਮਕਾਰਣਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦ੍ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਕੇਵਲਮ੍
ਮਨ, ਜੋ ਤਾਮਸੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਗੁਣਸਮ੍ਭਾਰਂ ਮਮੇਤਿ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ । ਯਤ੍ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਂ ਦੁਃਖਿ ਤਜ੍ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਮਨੋ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਦ੍ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਸਂਸਾਰੋ ऽਨ੍ਤਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਅੰਤਹੀਨ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਿ ਮੂਢਮ੍ ਅਵष੍ਟਬ੍ਧਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੁਃਖਵृਕ੍ਸ਼ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਦੁੱਖੀ, ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਲੀ ਸਮਝੋ।