ਅਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸਂਸ਼ਯੋ ऽਯਂ ਮਮੋਦਿਤਃ । ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲ ਇਵਾਮ੍ਭੋਦਂ ਤਂ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਤਨੁਤਾਂ ਨਯ
ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕ ਉਠ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਕਥਮ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਨੇਹ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਆਕਾਸ਼ਗਮਨਾਦਿਕਾਃ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ?
ਆਕਾਸ਼ਗਮਨਾਦੀਨਿ ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਾਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਹਜਾਃ ਖਲੁ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰਲੇ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਹਨ, ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਨਮਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਕ੍ਰਿਯਾਜਾਲਂ ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਗੋਪ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਰਾਮ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਸੌ ਨ ਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਦਾਂ ਮਤਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅਜੀਬ ਕਰਤਬ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂ ਲੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫਿਤਰਤ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਉਹ ਨਹੀਂ।
ਅਨਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ ਅਮੁਕ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨਭੋਵਿਹਰਣਾਦਿਕਮ੍ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਰ੍ਮਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰਾਘਵ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਣ, ਸਮੇਂ, ਪਦਾਰਥ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ਯੈष ਵਿषਯ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞੋ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਸਨ੍ਤृਪ੍ਤੋ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦਾ।
ਯੇ ਕੇਚਨ ਜਗਦ੍ਭਾਵਾਸ੍ ਤਾਨ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕृਤਾਨ੍ ਵਿਦੁਃ । ਕਥਂ ਤੇषੁ ਕਿਲਾਤ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਵਿਦ੍ਯੋ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਡੁੱਬ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਵਿਦ੍ਯਾਮ੍ ਅਪਿ ਯੇ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਧਯਨ੍ਤਿ ਸੁਖਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕृਤਾ ਏਵ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਸ੍ ਤਥਾਕ੍ਰਮਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖਮਈ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਯਃ ਕਾਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਯਤਤੇ ਤਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਹ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਤੀਤੋ ਵਿਗਤੈषਣਃ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟੋ ਨ ਕਰੋਤਿ ਨ ਚੇਹਤੇ
ਪਰ ਜੋ ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਨਭੋਗਤ੍ਯਾ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਨ ਚ ਭੋਗਕੈਃ । ਨ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਨੋ ਮਾਨੈਰ੍ ਨਾਸ਼ਾਮਰਣਜੀਵਿਤੈਃ
ਉਸ ਲਈ ਸੁਖ ਭੋਗਣ, ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ, ਵਸਤੇ, ਸ਼ਕਤੀ, ਇੱਜ਼ਤ, ਮੌਤ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।
ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵੀਤਰਾਗੋ ਵਿਵਾਸਨਃ । ਆਕਾਸ਼ਸਦृਸ਼ਾਕਾਰਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ਙ੍ਕਿਤੋਪਯਾਤੇਨ ਦੁਃਖੇਨ ਚ ਸੁਖੇਨ ਚ । ਤृਪ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਪਗਤਾਸਙ੍ਗੋ ਜੀਵੇਨ ਮਰਣੇਨ ਚ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੁਝਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਸੁਖ ਵਿਚ; ਉਹ ਨਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਮੌਤ ਵਿਚ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ।
ਸਮੁਦ੍ਰਸਰਿਦਾਪਾਤਕ੍ਰਮਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਸ੍ਤੁਨਾ । ਸਮੇਨ ਵਿषਮੇਣਾਪਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਰ੍ਚਯਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨੈਵ ਤਸ੍ਯ ਕृਤੇਨਾਰ੍ਥੋ ਨਾਕृਤੇਨੇਹ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਰ੍ਥਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਃ
ਉਸਦੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਯਸ੍ ਤੁ ਵਾ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਪਿ ਸਿਦ੍ਧਿਜਾਲਾਨਿ ਵਾਞ੍ਛਤਿ । ਸ ਸਿਦ੍ਧਿਸਾਧਕੈਰ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ ਤਾਨਿ ਸਾਧਯਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਿਧ੍ਯਤੀਤ੍ਥਮ੍ ਇਦਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵੇਤ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਨਿਯਤੇਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਦਿਭਿਸ੍ ਸੁਰਵਰੈਰ੍ ਵ੍ਯਰ੍ਥੀਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਯਕਸ਼ਾ ਵਰਗੇ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਸ੍ਵਭਾਵ ਏष ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸਿਦ੍ਧੋ ਹਿ ਨਾਨ੍ਯਤਃ । ਨਿਯਤਿਂ ਨ ਜਹਾਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕ ਇਵ ਸ਼ੀਤਤਾਮ੍
ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਕਿਸਮਤ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਠੰਡਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੋ ऽਪਿ ਸਮਰ੍ਥੋ ऽਪਿ ਮਾਧਵੋ ऽਪਿ ਹਰੋ ऽਪਿ ਵਾ । ਅਨ੍ਯਥਾ ਨਿਯਤਿਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਮਾਧਵ ਜਾਂ ਹਰਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗਾਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਜਾਃ । ਏਤਾਸ੍ ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਰਾਮ ਯਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਗਮਨਾਦਿਕਮ੍
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਤਾਕਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣਾ ਆਦਿ, ਪਦਾਰਥ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਵਿषਾਣਿ ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਮਦਯਨ੍ਤਿ ਮਧੂਨਿ ਚ । ਵਮਯਨ੍ਤਿ ਚ ਭੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਦਨਾਨਿ ਫਲਾਨਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਸ਼ਾ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਲਟੀ ਵਾਲੇ ਫਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਉਲਟੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਾਃ । ਨਿਯਤਂ ਸਾਧਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਯੁਕ੍ਤਿਯੋਗਜਾਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਾਰਥ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਦੋਂ ਸਮਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮਤੀਤਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਕਰ੍ਤृਤਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ-ਕਰਣ ਵਾਲਾ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਯੁਕ੍ਤਯਸ੍ ਸਾਧੁਸਿਦ੍ਧਿਦਾਃ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਪਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਨੋਪਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼੍ਚਨ
ਪਦਾਰਥ, ਮੰਤ੍ਰ, ਕਰਮ ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਦੁਨੀਆਵੀ ਸਫਲਤਾ ਤਾਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
ਯਸ੍ਯੇਚ੍ਛਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਾਚਿਤ੍ ਸ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਾਧਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਨ੍ ਨੇਚ੍ਛਾ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਰ੍ਵੇਚ੍ਛਾਜਾਲਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵ੍ ਆਤ੍ਮਲਾਭੋਦਯੋ ਹਿ ਯਃ । ਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਕਥਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਚ੍ਛਾ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ऽਨਘ
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਝੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਾ ਯੋਦੇਤਿ ਚ ਯਸ੍ਯੇਚ੍ਛਾ ਸ ਤਯਾ ਯਤਤੇ ਤਥਾ । ਯਥਾ ਕਾਲਂ ਤਦ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਜ੍ਞੋ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਤਰੋ ऽਪਿ ਵਾ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨੀ।
ਵੀਤਹਵ੍ਯੇਨ ਯਤਿਤਂ ਨਾਜਾਤੇਚ੍ਛੇਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਜਾਤੇਚ੍ਛੇਨਾਸ਼ੁ ਯਤਿਤਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤੋ ऽਸੌ ਯਥਾਵਨੇਃ
ਵੀਤਹਵਯ ਨੇ ਇੱਛਾ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਆਈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜਾਗ ਪਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਏਵਂ ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਕਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਿਸ੍ਵਭਾਵਜਾਃ । ਯਥੇष੍ਟਮ੍ ਏਵ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਿਦ੍ਧਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਮਾਰ੍ਜਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਢੰਗ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਹੀਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਾਃ ਫਲਾਵਲਯੋ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਨਾਮਿਕਾਃ । ਤਾਸ੍ ਤੇਨਾਧਿਗਤਾ ਰਾਮ ਨਿਜਾਤ੍ ਪ੍ਰਯਤਨਦ੍ਰੁਮਾਤ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਜਾਂ ਨਤੀਜਾ, 'ਸਿੱਧੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਤਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।