ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਹृਨ੍ਨੀਡਮ੍ ਆਯਯੁਃ । ਪ੍ਰੋਡ੍ਡੀਯ ਪ੍ਰਾਣਵਿਹਗਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਮਵਨ੍ ਨਭਃ
ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ-ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਜੀਵਨ-ਪੰਛੀਆਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਘੋਂਸਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਗਏ।
ਭੂਤੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਕਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਦੇਹਸ੍ ਤੁ ਵਨਾਵਨਿਤਲੇ ऽਵਸਤ੍
ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ; ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਚਿਦਰ੍ਣਵਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਚਿਦ੍ ਧਾਤਵੋ ਧਾਤੁषੁ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮੁਨਾਵ੍ ਉਪਸ਼ਮਂ ਗਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲੀ; ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।
ਏषਾ ਤੇ ਕਥਿਤਾ ਰਾਮ ਵਿਚਾਰਸ਼ਤਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਵੀਤਹਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯੈਤਾਂ ਵਿਵੇਚਯ
ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ: ਵੀਤਹਵਯ ਦੀ ਆਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪਰਖ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਵਿਚਾਰਣਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਤਤ੍ਸਾਰਮ੍ ਆਤਿष੍ਠੋਤ੍ਥਾਯ ਰਾਘਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਨਾਲ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ, ਰਾਘਵ।
ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਰਾਮ ਭਵਤੇ ਵਰ੍ਣਿਤਂ ਮਯਾ । ਯਦ੍ ਇਦਂ ਵਰ੍ਣਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਚ੍ ਚ ਵਾ
ਰਾਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਕਾਲਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਿਰਂ ਚ ਕਿਲ ਜੀਵਤਾ । ਵਿਚਾਰਿਤਂ ਚ ਦृष੍ਟਂ ਚ ਮਯਾ ਤਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਜੀਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚਾਰਿਆ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਾਮ੍ ਅਮਲਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਮਹਾਮਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਆਸਾਦਯ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਦੁਃਖਤੋਦੇਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਏਵ ਪਰਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਰਾਮ ਵਸ੍ਤੁਤਃ
ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਰਾਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਕਲਾਨ੍ ਪਾਸ਼ਾਨ੍ ਵਿਨਿਕृਤ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । ਸ਼ਾਤਿਤਾਸ਼ੇषਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ਰਿਰ੍ ਵੀਤਹਵ੍ਯੋ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਗਿਆਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ, ਵੀਤਹਵਯਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵੀਤਹਵ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਗਤੀਤਿ ਸਾ । ਅਨੁਭੂਤਵਤੀ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਇਦਮ੍ ਏਵ ਚ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍
ਵੀਤਹਵਯਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਵੀਤਹਵ੍ਯੋ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਮਨੋ ऽਹਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਮੇ ऽਦ੍ਰਯਃ । ਮਨੋ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮ੍ ਅਨ੍ਯਤਾਨਨ੍ਯਤੇ ऽਤ੍ਰ ਕੇ
ਵੀਤਹਵਯਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ।
ਅਧਿਗਤਪਰਮਾਰ੍ਥਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਰਾਗਾਦਿਦੋषਸ੍ ਸਕਲਮਲਵਿਕਾਰੋਪਾਧਿਭਙ੍ਗਾਦ੍ ਅਤੀਤਃ । ਚਿਰਮ੍ ਅਨੁਸृਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਿਵੇਕੀ ਪਦਮ੍ ਅਮਲਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਾਞ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼ੋਕਃ
ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਹੋਰ ਖਾਮੀਆਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੈਲ, ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਆਖਰਕਾਰ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਨੰਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵੀਤਹਵ੍ਯਵਦ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਵਿਦਿਤਵੇਦ੍ਯਤਾਮ੍ । ਵੀਤਰਾਗਭਯਦ੍ਵੇषਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਰਾਘਵ ਕਰ੍ਮਸੁ
ਵੀਤਹਵਯ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਛਾ, ਡਰ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੋ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਜਹਾਰ ਯਥਾ ਮੁਨਿਃ । ਵੀਤਹਵ੍ਯੋ ਵੀਤਸ਼ੋਕਸ੍ ਤਥਾ ਵਿਹਰ ਰਾਘਵ
ਜਿਵੇਂ ਵਿਤਹਵਯ ਨੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਅਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਗਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ।
ਅਨ੍ਯੇ ਰਾਜਨ੍ਯਮੁਨਯੋ ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਾ ਮਹਾਧਿਯਃ । ਯਥਾਵਸਨ੍ ਸ੍ਵਰਾਜ੍ਯੇषੁ ਤਥਾਵਸ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਰਹੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹੋ।
ਸੁਖਦੁਃਖਕ੍ਰਮੈਰ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਕਦਾਚਨ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਿਂ ਮੁਧਾ ਪਰਿਸ਼ੋਚਸਿ
ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਲੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?
ਬਹਵੋ ਵਿਦਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਿਹਰਨ੍ਤੀਹ ਭੂਤਲੇ । ਨ ਕੇਚਨ ਵਸ਼ਂ ਯਾਤਾ ਦੁਃਖਸ੍ਯਾਙ੍ਗ ਭਵਾਨ੍ ਇਵ
ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਭਵ ਭਵੋਦਾਰਸ੍ ਸਮੋ ਭਵ ਸੁਖੀ ਭਵ । ਸਰ੍ਵਗਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਤਵ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਭਵਃ
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਬਣੋ, ਖੁਸ਼ ਰਹੋ; ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ।
ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਭਵਾਦृਸ਼ਃ । ਨ ਕੇਚਨ ਵਸ਼ਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਿਨਾਮ੍ ਇਵ
ਜੋ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਅਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸਂਸ਼ਯੋ ऽਯਂ ਮਮੋਦਿਤਃ । ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲ ਇਵਾਮ੍ਭੋਦਂ ਤਂ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਤਨੁਤਾਂ ਨਯ
ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕ ਉਠ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਕਥਮ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਨੇਹ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਆਕਾਸ਼ਗਮਨਾਦਿਕਾਃ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ?
ਆਕਾਸ਼ਗਮਨਾਦੀਨਿ ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਾਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਹਜਾਃ ਖਲੁ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰਲੇ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਹਨ, ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਨਮਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਕ੍ਰਿਯਾਜਾਲਂ ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਗੋਪ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਰਾਮ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਸੌ ਨ ਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਦਾਂ ਮਤਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅਜੀਬ ਕਰਤਬ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂ ਲੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫਿਤਰਤ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਉਹ ਨਹੀਂ।
ਅਨਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ ਅਮੁਕ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨਭੋਵਿਹਰਣਾਦਿਕਮ੍ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਰ੍ਮਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰਾਘਵ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਣ, ਸਮੇਂ, ਪਦਾਰਥ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ਯੈष ਵਿषਯ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞੋ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਸਨ੍ਤृਪ੍ਤੋ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦਾ।
ਯੇ ਕੇਚਨ ਜਗਦ੍ਭਾਵਾਸ੍ ਤਾਨ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕृਤਾਨ੍ ਵਿਦੁਃ । ਕਥਂ ਤੇषੁ ਕਿਲਾਤ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਵਿਦ੍ਯੋ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਡੁੱਬ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਵਿਦ੍ਯਾਮ੍ ਅਪਿ ਯੇ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਧਯਨ੍ਤਿ ਸੁਖਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕृਤਾ ਏਵ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਸ੍ ਤਥਾਕ੍ਰਮਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖਮਈ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਯਃ ਕਾਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਯਤਤੇ ਤਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਹ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਤੀਤੋ ਵਿਗਤੈषਣਃ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟੋ ਨ ਕਰੋਤਿ ਨ ਚੇਹਤੇ
ਪਰ ਜੋ ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।