ਕ੍ਵ ਸਮਗ੍ਰਕਲਾਤੀਤਃ ਕ੍ਵ ਸਮਗ੍ਰਕਲਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਕ੍ਵ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਵਾਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਤਿਮਿਰਾਕृਤਿਃ
ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਜੋ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਸਦਾ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਅਸਥਾਈ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ?
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਾਕਾਰਃ ਕ੍ਵ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਕ੍ਵ ਚਾਸਜ੍ਜਡਮੂਕਾਨ੍ਧਃ ਕ੍ਵ ਸਰ੍ਵਾਲੋਕਚਿਦ੍ਘਨਃ
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਅਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਮੂਰਖ, ਸੁੰਨ, ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਬਾਲਾਨਾਮ੍ ਏਵ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ; ਜਦ ਤਕ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਸਙ੍ਗੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਅਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਾਮੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਮਯਂ ਜਗਤ੍
ਜਦ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਲਾਪ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਯਯਾਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮੁਧੈषਾ ਤੇ ਸ਼ਙ੍ਕਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪੀਵਰੀ । ਆਤ੍ਮਾ ਕਲਙ੍ਕਿਤ ਇਤਿ ਸਾ ਵਿਨष੍ਟਾਜ੍ਞਤਾਧੁਨਾ
ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਸੋਚ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦਾਗੀ ਹੈ, ਮੂਰਖ? ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਅਨਿਗੀਰ੍ਣਵਿषੋ ਮੂਰ੍ਖਸ੍ ਸ ਯਾਤੋ ਵਿषਮੂਰ੍ਛਨਾਮ੍ । ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਠੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਯੇਨਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ऽਨ੍ਤਰਮ੍
ਜੋ ਮੂਰਖ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾਂ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਿष੍ਵ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੂਰ੍ਖੇषੁ ਸੁਖੇषੂਪਹਤੇषੁ ਵਾ । ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣੋ ऽਕ੍ਸ਼ੀਣਸਦ੍ਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਗਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਾਂ ਸਙ੍ਗ ਇਤਿ ਨੋ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧੌ ਭੋਕ੍ਤृਤਾਕਰ੍ਤृਤੇ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਨਾਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਭੋਕ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲੇਪਕਃ
ਇਸ ਲਈ, ਨਾਂ ਮੈਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ; ਨਾਂ ਮੋਖ ਹੈ, ਨਾਂ ਬੰਨ੍ਹ। ਨਾਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸ ਏਵਾਹਂ ਸ ਏਵ ਤ੍ਵਂ ਸ ਜਗਤ੍ ਸੋ ऽਮ੍ਬਰਂ ਸ ਭੂਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਨੂਨਂ ਸ ਏਵੇਤਿ ਨਿਰ੍ਣੀਤੇ ਕਿਂ ਵਿਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ?
ਸਂਵਿਦਸ਼੍ ਚ੍ਯਵਨਂ ਦੁਃਖਂ ਸਂਵਿਦੋ ਮਾ ਚ੍ਯੁਤੋ ਭਵ । ਏਤਾਵਤੈਕਧ੍ਯਾਨੇਨ ਨਿਤ੍ਯਧ੍ਯਾਨੋ ਭਵਾਤ੍ਮਦृਕ੍
ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਡਿੱਗ। ਇਸ ਇਕਾਗਰ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ।
ਅਭਾਵੇ ਦੁਃਖਦਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਾਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੁਃਖਦਾਂ ਸਂਵਿਦਸ਼੍ ਚ੍ਯੁਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹਾਜਰੀ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ।
ਜਡੇषੂਪਲਭੇਦੇषੁ ਮਨੋਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿषੁ । ਕੀਦृਸ਼ੀ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਚਿਤ੍ਤ ਕਥਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਨਂ ਭਵੇਤ੍
ਮਨ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮੂਰਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਰਸ੍ਤਕਲਨਾਪਙ੍ਕੇ ਮਨਨਧ੍ਵਂਸਰੂਪਿਣਿ । ਨ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬਰਾਙ੍ਗਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਚਿਕੜੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਯਂ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਨਾਨਾਨਾਨਾਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਧਿਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਭਿਰ੍ ਮੁਧਾ ਲੋਕਃ ਕਦਰ੍ਥਿਤਃ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਈ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਇੱਕ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਲਨਾ ਤਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰ ਇਵਾਮ੍ਬੁਧੌ
ਇਸ ਚੇਤਨ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਕੋਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਕਲਨਾਰਹਿਤੇ ਦੇਵੇ ਦੇਹੇ ਮਨਸਿ ਵਾ ਜਡੇ । ਸਂਵਿਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਸਾਰਾ ਸੁਨ੍ਦਰ ਨੇਤਰਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਿਵਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਖ਼ਾਲਿਸ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਾਨ੍ਯਚ੍ ਛੁਭਂ ਵਾਸ਼ੁਭਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਕਾਨਨਮ੍
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯਰਹਿਤਂ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਥਮ੍
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਨਾਦਿਮਤਿ ਨੀਰੂਪੇ ਸਰ੍ਵਗੇ ਵਿਤਤਾਤ੍ਮਨਿ । ਆਰੋਪਯੇਤ੍ ਕਃ ਕਲਨਾਮ੍ ऋਗ੍ਵੇਦਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਕੋ ਲਿਖੇਤ੍
ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕੌਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਰਿਗਵੇਦ ਕੌਣ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤੇ ਸਕਲਵਸ੍ਤੁਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰੇ ਦੇਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਭਰਿਤਨਿਰ੍ਭਰਭੂਰਿਦਿਕ੍ਕਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਸਾਧੁ ਗਤੇ ऽਮਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣੌ ਸੁਖਾਸੁਖਲਵੌ ਮਮ ਵੈ ਸਮੋਹਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਸਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, 'ਤੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੇਰੀ ਭਟਕਣ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭੂਯੋ ਮੁਨਿਵਰੋ ਧੀਰੋ ਧਿਯਾ ਧਵਲਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਸ੍ਵਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਂ ਗੁਪ੍ਤਂ ਬੋਧਯਾਮ੍ ਆਸ ਸਾਧ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍
ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਧੀਰ ਮুনি ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
ਤਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਤਿਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਭਾਵਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਪਰਾਂ ਨਿਰ੍ਦੁਃਖਤਾਂ ਵ੍ਰਜ
ਏ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹੋ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਮੈਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲਓ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰੋ।
ਭਵਤਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਸਤ੍ਤੈਕਾ ਦੁਃਖਾਯੈਵਾਨਪਾਯਿਨੀ । ਅਸਤ੍ਯਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਂ ਤਦ੍ ਭਵਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ
ਤੁਹਾਡਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੈ; ਜਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿਓ।
ਮਦੀਯੇਨੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਸਤ੍ਤੈषਾ ਭਵਤਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਗਤੈਵੇਤਿ ਸ੍ਫੁਟਂ ਮਤ੍ਤੋ ਯੂਯਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭਵਾਃ
ਮੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੋ।
ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਸ੍ਫੁਟਤੈਵਾਤਿਦੁਃਖਾਯ ਤਵ ਚਿਤ੍ਤਕ । ਤਪ੍ਤਕ੍ਵਾਥੇ ਜਤੂਲ੍ਲਾਸੋ ਦਾਹਾਯੈਵ ਸ੍ਵਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ
ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਮਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਲ ਦੀ ਉਫ਼ਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੜਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯ ਤ੍ਵਯਿ ਸਤਿ ਭ੍ਰਾਤਰ੍ ਜਡਕਲ੍ਲੋਲਸਙ੍ਕੁਲਾਃ । ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਕਾਲਜਲਧਿਂ ਸਂਸਾਰਸਰਿਤਾਂ ਗਣਾਃ
ਵੇਖ ਭਰਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਮੰਦਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਹਮਹਮਿਕਾਵਿਹਿਤਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਲ੍ਲਨਾਃ । ਕੁਤੋ ऽਪਿ ਦੁਃਖਾਵਲਯੋ ਧਾਰਾ ਆਸਾਰਗਾ ਇਵ
ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਿਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਹृਦਯੋਨ੍ਮੂਲਨੋਦ੍ਯਤਾ । ਆਕ੍ਰਨ੍ਦਕਾਰਿਣੀ ਕ੍ਰੂਰਾ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿषੂਚਿਕਾ
ਇੱਕ ਬੇਅੰਤ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਉਖੇੜਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਈ ਹੋਈ, ਕਰੂੜ ਅਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਰਣਦ੍ਭृਙ੍ਗੇ ਕਲੇਵਰਜਰਦ੍ਦ੍ਰੁਮੇ । ਵਿਕਸਤ੍ਯ੍ ਅਮਲੋਦ੍ਦ੍ਯੋਤਾ ਜਰਾਮਰਣਮਞ੍ਜਰੀ
ਜਿਸਮ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਖਾਂਸੀ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭੌਂਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਗੁੱਛੀ ਖਿੜਦੀ ਹੈ।