ਸਮਗ੍ਰਪਰਿਵਾਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਨਾਸ਼ੇ ਤਵੋਤ੍ਥਿਤੇ । ਨੂਨਮ੍ ਏਵਾਭ੍ਯੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤਮਸੀਵ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਰਵਿਃ
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਨਾਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਤਮਾ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤੋ ऽਪਿ ਭਵਤੋ ਨੋਦੇਤਿ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਰਵਿਰ੍ ਅਨ੍ਧੇਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਯੇਵ ਵਾਸਨਾਵਲਿਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਮਲਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਤ੍ਵਂ ਸਮੂਲਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਸਿ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬृਂਹਿਤਚਿਦ੍ਘਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਮਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਅਸਲ ਜੜ ਤੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘਣਤਾ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਵਿਚ੍ਛੇਦਵਿਲਾਸੇਨੋਦਿਤੋ ਭਵ
ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਲੀ ਵਿਭੌ ਦृष੍ਟੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਸਹਵਾਸਨਾ । ਆਨ੍ਧ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਾਲੇ ਨਾਨ੍ਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਯ ਇਵੋਦਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੰਧਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਨਣ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਅੰਧਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਆਤ੍ਮਲਾਭੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਵਲੀ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਵਲਿਨਾਸ਼ੇ ਚ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤਤਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਲਾਭੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਸ਼ਾਵ੍ ਅਭ੍ਯਾਸੇਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਹੀ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਂ ਗੁਣਸਮਾਹਾਰਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਦृष੍ਟ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸ਼ਾਰ੍ਵਰੋ ਭੂਤਸਂਰਮ੍ਭੋ ਦਿਵਾਕਰ ਇਵੋਦਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृष੍ਟੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਯਸ੍ ਸ ਤੇਨ ਸਤਾ ਕ੍ਸ਼ਯੀ । ਕਥਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਚੇਤਨੇਨ ਜਡਾਤ੍ਮਕਃ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਟਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੜਤ ਵਾਲਾ, ਬੇਸੂਧ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਸ਼ੀਤਲੇਨੋष੍ਣਰੂਪਿਣਃ । ਜੀਵਤਾ ਪ੍ਰਮृਤਸ੍ਯੇਵ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਙ੍ਗਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਜੀਉਂਦੇ ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਕਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਐਸਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਵ ਸਮਗ੍ਰਕਲਾਤੀਤਃ ਕ੍ਵ ਸਮਗ੍ਰਕਲਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਕ੍ਵ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਵਾਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਤਿਮਿਰਾਕृਤਿਃ
ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਜੋ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਸਦਾ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਅਸਥਾਈ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ?
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਾਕਾਰਃ ਕ੍ਵ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਕ੍ਵ ਚਾਸਜ੍ਜਡਮੂਕਾਨ੍ਧਃ ਕ੍ਵ ਸਰ੍ਵਾਲੋਕਚਿਦ੍ਘਨਃ
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਅਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਮੂਰਖ, ਸੁੰਨ, ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਬਾਲਾਨਾਮ੍ ਏਵ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ; ਜਦ ਤਕ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਸਙ੍ਗੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਅਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਾਮੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਮਯਂ ਜਗਤ੍
ਜਦ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਲਾਪ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਯਯਾਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮੁਧੈषਾ ਤੇ ਸ਼ਙ੍ਕਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪੀਵਰੀ । ਆਤ੍ਮਾ ਕਲਙ੍ਕਿਤ ਇਤਿ ਸਾ ਵਿਨष੍ਟਾਜ੍ਞਤਾਧੁਨਾ
ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਸੋਚ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦਾਗੀ ਹੈ, ਮੂਰਖ? ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਅਨਿਗੀਰ੍ਣਵਿषੋ ਮੂਰ੍ਖਸ੍ ਸ ਯਾਤੋ ਵਿषਮੂਰ੍ਛਨਾਮ੍ । ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਠੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਯੇਨਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ऽਨ੍ਤਰਮ੍
ਜੋ ਮੂਰਖ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾਂ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਿष੍ਵ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੂਰ੍ਖੇषੁ ਸੁਖੇषੂਪਹਤੇषੁ ਵਾ । ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣੋ ऽਕ੍ਸ਼ੀਣਸਦ੍ਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਗਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਾਂ ਸਙ੍ਗ ਇਤਿ ਨੋ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧੌ ਭੋਕ੍ਤृਤਾਕਰ੍ਤृਤੇ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਨਾਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਭੋਕ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲੇਪਕਃ
ਇਸ ਲਈ, ਨਾਂ ਮੈਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ; ਨਾਂ ਮੋਖ ਹੈ, ਨਾਂ ਬੰਨ੍ਹ। ਨਾਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸ ਏਵਾਹਂ ਸ ਏਵ ਤ੍ਵਂ ਸ ਜਗਤ੍ ਸੋ ऽਮ੍ਬਰਂ ਸ ਭੂਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਨੂਨਂ ਸ ਏਵੇਤਿ ਨਿਰ੍ਣੀਤੇ ਕਿਂ ਵਿਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ?
ਸਂਵਿਦਸ਼੍ ਚ੍ਯਵਨਂ ਦੁਃਖਂ ਸਂਵਿਦੋ ਮਾ ਚ੍ਯੁਤੋ ਭਵ । ਏਤਾਵਤੈਕਧ੍ਯਾਨੇਨ ਨਿਤ੍ਯਧ੍ਯਾਨੋ ਭਵਾਤ੍ਮਦृਕ੍
ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਡਿੱਗ। ਇਸ ਇਕਾਗਰ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ।
ਅਭਾਵੇ ਦੁਃਖਦਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਾਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੁਃਖਦਾਂ ਸਂਵਿਦਸ਼੍ ਚ੍ਯੁਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹਾਜਰੀ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ।
ਜਡੇषੂਪਲਭੇਦੇषੁ ਮਨੋਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿषੁ । ਕੀਦृਸ਼ੀ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਚਿਤ੍ਤ ਕਥਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਨਂ ਭਵੇਤ੍
ਮਨ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮੂਰਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਰਸ੍ਤਕਲਨਾਪਙ੍ਕੇ ਮਨਨਧ੍ਵਂਸਰੂਪਿਣਿ । ਨ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬਰਾਙ੍ਗਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਚਿਕੜੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਯਂ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਨਾਨਾਨਾਨਾਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਧਿਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਭਿਰ੍ ਮੁਧਾ ਲੋਕਃ ਕਦਰ੍ਥਿਤਃ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਈ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਇੱਕ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਲਨਾ ਤਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰ ਇਵਾਮ੍ਬੁਧੌ
ਇਸ ਚੇਤਨ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਕੋਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਕਲਨਾਰਹਿਤੇ ਦੇਵੇ ਦੇਹੇ ਮਨਸਿ ਵਾ ਜਡੇ । ਸਂਵਿਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਸਾਰਾ ਸੁਨ੍ਦਰ ਨੇਤਰਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਿਵਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਖ਼ਾਲਿਸ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਚਾਨ੍ਯਚ੍ ਛੁਭਂ ਵਾਸ਼ੁਭਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਕਾਨਨਮ੍
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਂਵੇਦ੍ਯਰਹਿਤਂ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਨ੍ਯੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਥਮ੍
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਨਾਦਿਮਤਿ ਨੀਰੂਪੇ ਸਰ੍ਵਗੇ ਵਿਤਤਾਤ੍ਮਨਿ । ਆਰੋਪਯੇਤ੍ ਕਃ ਕਲਨਾਮ੍ ऋਗ੍ਵੇਦਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਕੋ ਲਿਖੇਤ੍
ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕੌਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਰਿਗਵੇਦ ਕੌਣ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?