ਨਾਸੌ ਸੁਸਮਨਿਰ੍ਮਾਣੋ ਨ ਚਾਰ੍ਧਸਮਨਿਰ੍ਮਿਤਿਃ । ਨ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਨਿਰ੍ਮਾਣਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕ ਇਵੇਦृਸ਼ਃ
ਉਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਧਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ਸ਼ਮਸ੍ਤਕਸ਼ृਙ੍ਗੇਣ ਰਸਾਯਨਮਯਸ਼੍ ਸ਼ਸ਼ੀ । ਕਥਂ ਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਯਤੇ ਸਾਧੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨ੍ ਅਸਤਾ ਕਿਲ
ਚੰਦ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਰਸ ਕਦੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਭਲੇ ਮਨ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਾਲ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਕਥਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਗਣਾਤ੍ਮਨੋਃ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਜਡਯੋਰ੍ ਮੂਰ੍ਖ ਸਕਲਙ੍ਕਾਕਲਙ੍ਕਯੋਃ
ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਜੜ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੈਲੇ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਤੇ ਦਾਗੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤੋਰ੍ ਏਵਂ ਸਙ੍ਗਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਤੀਹ ਕਃ । ਸ਼ਸ਼ਮਸ੍ਤਕਸ਼ृਙ੍ਗਾਦ੍ਰਿਸ਼ਿਲਾਸ਼ਕਲਯੋਰ੍ ਇਵ
ਦੋ ਝੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਸਿੰਗ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਟੁਕੜੀ, ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਸ਼ृਣ੍ਵ੍ ਇਮਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਚਿਤ੍ਤ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਮਯੋਚ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਨਾ ਤਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮਨ, ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਸੁਣ: ਜੋ ਮੈਂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਤੇਰੇ ਆਤਮ ਦਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ, ਸਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ, ਕੋਈ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਮਯਂ ਤਚ੍ ਚ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਸਰ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੇਨ ਤ੍ਵਂ ਨਾਸਿ ਚਿਤ੍ਤਕ
ਜੋ ਕੁਝ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਮਨਿਆ।
ਚਿਤ੍ਤ ਚੇਤ੍ਯਵਿਮੁਕ੍ਤੇਯਂ ਜਗਜ੍ਜਾਲਵਿਜृਮ੍ਭਿਤੈਃ । ਅਹਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਮਯੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਤੈਵ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਜੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਆਦਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਚਮਕ ਹੈ।
ਸਕਲਕਲ੍ਪਨਯਾ ਸ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਯਾ ਪਰਿਵृਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਭਿਤਸ਼੍ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਤਵ ਨ ਸਙ੍ਗਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਸ਼ਠਾਕृਤੇ ਹਤਮਨਸ੍ ਸਕਲਾਮਲਦृਗ੍ ਵਿਭੁਃ
ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਉਠੇ ਹੋਏ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹੇ ਚਲਾਕ ਮਨ, ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਭ ਮੈਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈਂ।
ਵੀਤਹਵ੍ਯੋ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਰੌ ਕਨ੍ਦਰੋਦਰੇ । ਕ੍ਸ਼ੁਰਾਗ੍ਰਸ਼ਿਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭੂਯਸ਼੍ ਚੇਦਂ ਵ੍ਯਚਾਰਯਤ੍
ਵੀਤਹਵਿਆ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਸੀ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਮੂਰ੍ਖੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਾਸ਼ੇषੇ ਸਮਗ੍ਰਰਚਨਾਨ੍ਵਿਤੇ । ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਲਿਤੇ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਕੁਰਪਰਾਵृਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮੂਰਖ ਇੰਦਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਾਗਣ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਮਗ੍ਰਪਰਿਵਾਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਨਾਸ਼ੇ ਤਵੋਤ੍ਥਿਤੇ । ਨੂਨਮ੍ ਏਵਾਭ੍ਯੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਤਮਸੀਵ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਰਵਿਃ
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਨਾਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਤਮਾ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤੋ ऽਪਿ ਭਵਤੋ ਨੋਦੇਤਿ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਰਵਿਰ੍ ਅਨ੍ਧੇਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਯੇਵ ਵਾਸਨਾਵਲਿਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਮਲਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਤ੍ਵਂ ਸਮੂਲਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਸਿ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬृਂਹਿਤਚਿਦ੍ਘਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਮਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਅਸਲ ਜੜ ਤੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘਣਤਾ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਵਿਚ੍ਛੇਦਵਿਲਾਸੇਨੋਦਿਤੋ ਭਵ
ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਲੀ ਵਿਭੌ ਦृष੍ਟੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਸਹਵਾਸਨਾ । ਆਨ੍ਧ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਾਲੇ ਨਾਨ੍ਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਯ ਇਵੋਦਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੰਧਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਨਣ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਅੰਧਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਆਤ੍ਮਲਾਭੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਵਲੀ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਵਲਿਨਾਸ਼ੇ ਚ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤਤਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਲਾਭੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਸ਼ਾਵ੍ ਅਭ੍ਯਾਸੇਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਹੀ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਂ ਗੁਣਸਮਾਹਾਰਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਦृष੍ਟ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸ਼ਾਰ੍ਵਰੋ ਭੂਤਸਂਰਮ੍ਭੋ ਦਿਵਾਕਰ ਇਵੋਦਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृष੍ਟੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਯਸ੍ ਸ ਤੇਨ ਸਤਾ ਕ੍ਸ਼ਯੀ । ਕਥਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਚੇਤਨੇਨ ਜਡਾਤ੍ਮਕਃ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਟਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੜਤ ਵਾਲਾ, ਬੇਸੂਧ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਸ਼ੀਤਲੇਨੋष੍ਣਰੂਪਿਣਃ । ਜੀਵਤਾ ਪ੍ਰਮृਤਸ੍ਯੇਵ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਙ੍ਗਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਜੀਉਂਦੇ ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਕਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਐਸਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਵ ਸਮਗ੍ਰਕਲਾਤੀਤਃ ਕ੍ਵ ਸਮਗ੍ਰਕਲਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਕ੍ਵ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਵਾਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਤਿਮਿਰਾਕृਤਿਃ
ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਜੋ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਸਦਾ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਅਸਥਾਈ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ?
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਾਕਾਰਃ ਕ੍ਵ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਕ੍ਵ ਚਾਸਜ੍ਜਡਮੂਕਾਨ੍ਧਃ ਕ੍ਵ ਸਰ੍ਵਾਲੋਕਚਿਦ੍ਘਨਃ
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਅਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਮੂਰਖ, ਸੁੰਨ, ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਯਾਵਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਬਾਲਾਨਾਮ੍ ਏਵ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ; ਜਦ ਤਕ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ ਸਙ੍ਗੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਅਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਾਮੇ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਮਯਂ ਜਗਤ੍
ਜਦ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਲਾਪ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਯਯਾਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮੁਧੈषਾ ਤੇ ਸ਼ਙ੍ਕਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪੀਵਰੀ । ਆਤ੍ਮਾ ਕਲਙ੍ਕਿਤ ਇਤਿ ਸਾ ਵਿਨष੍ਟਾਜ੍ਞਤਾਧੁਨਾ
ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਸੋਚ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦਾਗੀ ਹੈ, ਮੂਰਖ? ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਅਨਿਗੀਰ੍ਣਵਿषੋ ਮੂਰ੍ਖਸ੍ ਸ ਯਾਤੋ ਵਿषਮੂਰ੍ਛਨਾਮ੍ । ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਠੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਯੇਨਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ऽਨ੍ਤਰਮ੍
ਜੋ ਮੂਰਖ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾਂ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਿष੍ਵ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੂਰ੍ਖੇषੁ ਸੁਖੇषੂਪਹਤੇषੁ ਵਾ । ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣੋ ऽਕ੍ਸ਼ੀਣਸਦ੍ਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਗਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਾਂ ਸਙ੍ਗ ਇਤਿ ਨੋ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧੌ ਭੋਕ੍ਤृਤਾਕਰ੍ਤृਤੇ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਨਾਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਭੋਕ੍ਤਾਸ੍ਮਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲੇਪਕਃ
ਇਸ ਲਈ, ਨਾਂ ਮੈਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ; ਨਾਂ ਮੋਖ ਹੈ, ਨਾਂ ਬੰਨ੍ਹ। ਨਾਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸ ਏਵਾਹਂ ਸ ਏਵ ਤ੍ਵਂ ਸ ਜਗਤ੍ ਸੋ ऽਮ੍ਬਰਂ ਸ ਭੂਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਨੂਨਂ ਸ ਏਵੇਤਿ ਨਿਰ੍ਣੀਤੇ ਕਿਂ ਵਿਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ?