ਵਿਵੇਸ਼ ਰਮ੍ਭਾਰਚਿਤਂ ਨਿਜਂ ਪਰ੍ਣੋਟਜਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਚੂਤਗੌਰਂ ਸਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ ਅਲਿਰ੍ ਨੀਲਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਪਲਮ੍
ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ, ਜੋ ਰੰਭਾ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਅੰਦਰ ਗਿਆ; ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਆਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹਲਕੀ ਰੰਗੀ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਸਨੇ ਸਮੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਹਰਿਣਾਜਿਨੇ । ਵਿਸ਼ਸ਼੍ਰਾਮਾਚਲੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਵਾਨ੍ਤਵਰ੍ष ਇਵਾਮ੍ਬੁਦਃ
ਉਥੇ, ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਮਤਲ ਅਸਨ ਤੇ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਦਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬਦ੍ਧਪਦ੍ਮਾਸਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯੋਰ੍ ਅਧਿ ਕਰਾਞ੍ਜਲਿਮ੍ । ਸ਼ृਙ੍ਗਿਵਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਚਲਨਮ੍ ਅਤਿष੍ਠਦ੍ ਦृਢਕਨ੍ਧਰਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਦਮ ਆਸਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹਿਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਗ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ।
ਸਞ੍ਜਹਾਰਾਲਮ੍ ਆਲੋਕਂ ਦਿਗ੍ਵਿਕੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ ਸ਼ਨੈਃ । ਵਿਸ਼ਨ੍ ਮੇਰੁਦਰੀਂ ਸਾਯਂ ਭਾਨੁਰ੍ ਭਾਸਾਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਕਰਮ੍
ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇਜ਼ ਵਾਪਸ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨ੍ ਪਰਿਹਰਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਇਦਮ੍ ਆਕਲਯਾਮ੍ ਆਸ ਮਨਸਾ ਵਿਗਤੈਨਸਾ
ਉਹ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੀਰਕ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਇਉਂ ਸੋਚਿਆ।
ਅਹੋ ਨੁ ਚਞ੍ਚਲਮ੍ ਇਦਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤਮ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਨ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਰਙ੍ਗਪ੍ਰੌਢਪਰ੍ਣਵਤ੍
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਿਭਿਰ੍ ਉਦ੍ਦਾਮੈ ਰੂਪੈਰ੍ ਆਹਿਤਸਮ੍ਭ੍ਰਮੈਃ । ਅਜਸ੍ਰਮ੍ ਉਤ੍ਫਲਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵੀਟੇਵ ਤਲਤਾਡਿਤਾ
ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਨ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ, ਜਦੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਉੱਛਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਜਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵृਤ੍ਤੀਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਰ੍ਧਿਤਾਃ । ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤ ਇਵ ਧਾਵਤਿ
ਇਹ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫ਼ੌਰਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਘਟਾਤ੍ ਪਟਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਪਟਾਚ੍ ਛਕਟਮ੍ ਉਤ੍ਕਟਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਰ੍ਥੇषੁ ਚਰਤਿ ਪਾਦਪੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਮਰ੍ਕਤਃ
ਘੜੇ ਤੋਂ ਕਪੜੇ ਵੱਲ, ਕਪੜੇ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਰਥ ਵੱਲ, ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਐਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚ।
ਪਞ੍ਚਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਮਨਸਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੀਨ੍ਯ੍ ਅਮੂਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਦਗ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਭਿਧਾਨਾਨਿ ਤਾਵਦ੍ ਆਲੋਕਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਮਨ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਵਾਜੇ — ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ — ਇਹ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਲਈ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਹਂਹੋ ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਾਃ ਕਿਮ੍ ਏषੋਦ੍ਦਾਮਤੇਹ ਵਃ । ਵੇਲਾ ਵਿਲੁਲਿਤਾਮ੍ਬੂਨਾਮ੍ ਅਬ੍ਧੀਨਾਮ੍ ਇਵ ਚਞ੍ਚਲਾ
ਓ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਲਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਹੈ।
ਮਾ ਕੁਰੁਧ੍ਵਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਚਾਪਲਂ ਚਞ੍ਚਲਾਸ਼ਯਾਃ । ਸ੍ਮਰਤਾਤੀਤਵृਤ੍ਤੀਨਿ ਦੁਃਖਜਾਲਾਨਿ ਭੂਰਿਸ਼ਃ
ਆਪਣੀ ਚੰਚਲ ਸੋਚ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰੋ; ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਰੂਪਾਣਿ ਮਨਸੋ ਯੂਯਂ ਜਡਾ ਏਵ ਕਿਲਾਧਮਾਃ । ਜਡਿਮ੍ਨੋਤ੍ਸੁਕਤਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮृਗਤृष੍ਣੇਵ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤ ਤੇ ਨੀਚ ਹੋ; ਸੁਸਤਤਾ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹੋ।
ਅਸਾਰਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਾਣਾਮ੍ ਅਨਾਲੋਕਵਤਾਂ ਸਦਾ । ਅਨ੍ਧਾਨਾਮ੍ ਉਦ੍ਧਤਿਰ੍ ਯੇਯਂ ਸਾ ਹਾਸਾਯੈਵ ਜਾਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਜ਼ਨ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਸੇ ਜੋਗ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵੇਨ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਜਃ । ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਾ ਯੂਯਂ ਕਿਂ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ ਆਗਤਾਃ
ਅਜਨਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਸाक्षੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਬੇਕਾਰ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ?
ਮਿਥ੍ਯੈਵੈਤੇ ਵਿਵਲ੍ਗਨ੍ਤਿ ਨੀਰੂਪਾ ਨਯਨਾਦਯਃ । ਅਲਾਤਚਕ੍ਰਪ੍ਰਤਿਮਾਸ੍ ਸਰ੍ਪਰਜ੍ਜੁਭ੍ਰਮੋਪਮਾਃ
ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਲਾਤ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਲਕੀਰ ਜਾਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਤੇਨਾਤ੍ਮਨਾ ਬਹੁਜ੍ਞੇਨ ਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਯਃ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਦ੍ਯੁਪਾਤਾਲਤਲਾਦ੍ਰਿਵਤ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਰਤਾ-ਰਤੀ ਵੀ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ।
ਭੀਤਃ ਪਾਨ੍ਥ ਇਵਾਹਿਭ੍ਯਃ ਪੁਕ੍ਕਸੇਭ੍ਯ ਇਵ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਦੂਰੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍
ਸਾਫ ਚਿੱਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੀ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੁਹੜਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਕੇਣਾਯਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭੋ ਭਵਤਾਂ ਮਿਥਃ । ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਦਿਨਕਾਰ੍ਯਵਤਾਮ੍ ਇਵ
ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਉਲਝਣ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ ਚਾਰਣਚਾਰ੍ਵਾਕ ਚਤੁਰ੍ਦਿਕ੍ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਭਿਕ੍ਸ਼ੁਕ । ਸ਼੍ਵੇਵ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਮੇਦਂ ਵਿਹਰ ਹੇ ਜਗਤ੍
ਏ ਦੁਨੀਆ, ਮਨ, ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਜੋਗੀ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭਿਖਾਰੀ, ਤੇ ਕੂੜਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ—ਤੂੰ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਬੇਮਤਲਬ ਮਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈਂ।
ਅਹਂ ਚਿਦ੍ਵਦ੍ ਇਤਿ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਾ ਤਵ ਵਾਸਨਾ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਮਨਸੋਸ਼੍ ਸ਼ਠ
ਤੇਰੀ 'ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਬਿਲਕੁਲ ਝੂਠੀ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਤੇ ਮਨ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕਤਾ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਝੂਠੇ!
ਜੀਵਾਮ੍ਯ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਤਵਾਹਙ੍ਕਾਰਦੁਨ੍ਦੁਭਿਃ । ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਜਾਤਾ ਦੁਃਖਾਯ ਨ ਸਤ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਾ
‘ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਹੀ ਹਾਂ’ ਇਹ ਤੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵਾਜਾ ਹੈ; ਇਹ ਝੂਠ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ ਅਹਂ ਸੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਂ ਸਂਰਬ੍ਧਤਾਂ ਤ੍ਯਜ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਮੂਰ੍ਖ ਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਰਲਾਯਸੇ
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਛੱਡ ਦੇ; ਤੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਝੱਲੇ, ਫਿਰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਕਿਉਂ ਦੌੜਦਾ ਤੇ ਉਡਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ?
ਸਂਵਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸਂਵਿਦੋ ऽਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਨ੍ ਮਹਾਮੂਰ੍ਖ ਕਿਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਨਾਮਕਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਝੱਲੇ, ਫਿਰ ‘ਮਨ’ ਕਿਹੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਵਿषਪਰ੍ਯਵਸਾਨੇਯਂ ਰਸਾਯਨਵਦ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ । ਭੋਕ੍ਤृਤਾਕਰ੍ਤृਤਾਸ਼ਙ੍ਕਾ ਤਵ ਚਿਤ੍ਤ ਮੁਧੈਵ ਹਿ
ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਰਸਾਇਣ ਵਾਂਗ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।
ਮੋਪਹਾਸਪਦਂ ਗਚ੍ਛ ਮੂਰ੍ਖੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਨ ਕਰ੍ਤਾ ਤ੍ਵਂ ਨ ਭੋਕ੍ਤਾ ਤ੍ਵਂ ਜਡੋ ऽਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇਨ ਬੋਧ੍ਯਸੇ
ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮੂਰਖ ਗਠਜੋੜ, ਤੂੰ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਾ ਬਣ। ਨਾ ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਤੂੰ ਭੋਗਤਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮੂੜ੍ਹਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਭਵਸਿ ਭੋਗਾਨਾਂ ਕੇ ਵਾ ਭੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਜਡਸ੍ਯਾਤ੍ਮੈਵ ਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧੁਮਿਤ੍ਰਾਦਿ ਤਤ੍ ਕੁਤਃ
ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਭੋਗਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਮੂੜ੍ਹਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਿਤਰ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਯਜ੍ ਜਡਂ ਤਦ੍ ਧਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਦ੍ ਏਵਾਸਤ੍ਤਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਜ੍ਞਤ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਮਨ੍ਤृਤ੍ਵਾਨਾਮ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਜੋ ਮੂੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੂੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ, ਕਰਨਾ, ਭੋਗਣਾ ਜਾਂ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਚੇਤਨਰੂਪਂ ਚੇਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਤੇ ਵਪੁਃ । ਭਾਵਾਭਾਵਮਯੀ ਚਿਤ੍ਤ ਸਤ੍ਤਾ ਤੇ ਕੇਵ ਦੁਃਖਦਾ
ਜੇ ਤੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਤੇਰਾ ਆਪ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦਾ?
ਯੇ ਵਾ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਮਿਥ੍ਯੈਵਾਧਿਗਤੇ ਤ੍ਵਯਾ । ਮਯਾ ਤੇ ਹਿ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜ੍ਯੇਤੇ ਸ਼ृਣੁ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕਥਂ ਸ਼ਠ
ਜੇ ਤੂੰ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਜੋ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਸੁਣ, ਝੂਠੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।