ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਿਤੇ ਰੂਪੇ ਕਾष੍ਠਪਾषਾਣਵਾਸਸਾਮ੍ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕ੍ਵਾਪਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨੋਨ੍ਮੁਖਃ
ਜਦੋਂ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਕਪੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਆਦਾਵ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਚ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਵਿਨਾਸ਼ਿ ਯਤ੍ । ਵਸ੍ਤੂਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਨ੍ਮਯੋ ਭਵ ਰਾਘਵ
ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਜੋ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾ।
ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਵੈਤਸਮੁਦ੍ਭੂਤੈਰ੍ ਜਰਾਮਰਣਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਿਰ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ ਵੀਚਿਭਿਃ
ਦੁਅਲਤਾ ਤੇ ਅਦੁਅਲਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿਚ, ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਲਮ੍ਬ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਯਾ ਧਿਯਾ । ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤਂ ਕ ਆਤ੍ਮੇਸ਼ਂ ਭੋਗੋ ਵਞ੍ਚਯਿਤੁਂ ਕ੍ਸ਼ਮਃ
ਜੋ ਸਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੁੱਚੀ ਬੁਝ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਪ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਰਸ-ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਠੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਕृਤਸ੍ਫਾਰਵਿਚਾਰਸ੍ਯ ਮਨੋ ਭੋਗਾਦਯੋ ऽਰਯਃ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ੈਲਂ ਮਨ੍ਦਾਨਿਲਾ ਇਵ
ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਭੋਗ ਆਦਿਕ ਵੈਰੀ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥੋੜੀ ਵੀ ਹਲਚਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦੀ।
ਅਵਿਚਾਰਿਣਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਮੂਢਮ੍ ਆਸ਼ਾਪਰਾਯਣਮ੍ । ਨਿਗਿਰਨ੍ਤੀਹ ਦੁਃਖਾਨਿ ਬਕਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਜਲਮ੍
ਜੋ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਹੀ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਗਲ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਗਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਸਕਲਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਇਤਿ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰੂਪਾਂ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੋ।
ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਕਲਨਾਸੁ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਨਾਨਾਵਿਧਾਸੁ ਸਰਸੀषੁ ਜਲਾਦ੍ ਇਵਾਨ੍ਯਤ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਨਿਸ਼੍ਚਯਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸਮਵਲੋਕਿਤਸਮ੍ਯਗਰ੍ਥਃ
ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕਲਯਤੋ ਭੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਵੇਕਿਨਃ । ਪੁਰਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਅਪਿ ਸਦਾ ਸ੍ਪृਹੈਵਾਙ੍ਗ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਵੇਂ ਰਾਜ਼-ਸੁਖ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਆਲੋਕਨਾਯੈਵ ਜੀਵਸ੍ ਤੁ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ । ਭਾਰਾਯੈਵ ਬਲੀਵਰ੍ਦੋ ਭੋਕ੍ਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਯਕਃ
ਅੱਖਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਲਈ ਹਨ; ਜੀਵ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਲਦ ਭਾਰ ਢੋਣ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਯਨੇ ਰੂਪਨਿਰ੍ਮਗ੍ਨੇ ਕ੍ਸ਼ੋਭਃ ਕ ਇਵ ਦੇਹਿਨਃ । ਗਰ੍ਦਭੇ ਪਲ੍ਵਲੋਨ੍ਮਗ੍ਨੇ ਕੈਵ ਸੇਨਾਪਤੇਃ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਅੱਖਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਉਲਝਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਗਧਾ ਜ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਰੂਪਕਰ੍ਦਮਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਾਨਯ ਨਾਸ੍ਵਾਦਯਾਧਮ । ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਤਨ੍ ਨਿਮੇषੇਣ ਭਵਨ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਹਿਂਸਤਿ
ਇਸ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਵੇਖ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੱਖ ਨਾ, ਓ ਉੱਚੇ ਜੀਵ। ਇਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯੇਨੈਵ ਸਖ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯ ਏਵਾਭ੍ਯਨੁਗਮ੍ਯਤੇ । ਤਦੀਯੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ ਸ਼ੂਰੋ ऽਪਿ ਬਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਏ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਧ੍ਵਂਸਿ ਸਮ੍ਪਾਤਮਾਤ੍ਰਹृਦ੍ਯਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਰੂਪਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯ ਮਾ ਨੇਤ੍ਰ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯਾਵਿਨਾਸ਼ਿਨੇ
ਏ ਅੱਖ, ਜੋ ਰੂਪ ਉਪਜ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਨਹੀਂ।
ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਵਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਨੇਤ੍ਰ ਰੂਪਂ ਆਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਆਲੋਕਃ ਕਾਲਵਸ਼ਤਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਃ ਕਿਂ ਪ੍ਰਤਪ੍ਯਸੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਰੂਪ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਕ ਚਾਨਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ?
ਸਲਿਲਸ੍ਪਨ੍ਦਵਦ੍ ਦृष੍ਟਿਃ ਪਿਞ੍ਛਿਕੇਵਾਮ੍ਬਰੋਤ੍ਥਿਤਾ । ਸ੍ਵਜਾਤਿਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤਵ ਚਿਤ੍ਤ ਕਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕਾਅ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ?
ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਮ੍ਭਸੀਵ ਸ਼ਫਰੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸ੍ਫੁਰਣਧਰ੍ਮਿਣਿ । ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਯਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਃ ਕੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਹਿਲਦੀ, ਐਸੇ ਹੀ ਚਲਾਕ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਇਹ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ?
ਆਲੋਕਰੂਪਯੋਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਡਯੋਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤੋਰ੍ ਮਿਥਃ । ਆਧਾਰਾਧੇਯਯੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਆਕੁਲਤਾ ਤਵ
ਏ ਮਨ, ਰੂਪ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਚੇਤਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਅਸਙ੍ਗਿਨਃ । ਸਂਸਕ੍ਤਾ ਇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਦਨਾਦਰ੍ਸ਼ਬਿਮ੍ਬਵਤ੍
ਰੂਪ, ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਪਰਛਾਈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਜਨ੍ਤੁਨਾ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾ ਜਾਤਾ ਨਿਰਨ੍ਤਰਾਃ । ਅਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਗਲਿਤੇ ਪृਥਕ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਾਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਭ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨਃਕਲਨਯਾ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਸੁਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾ ਦਾਰੂਣਿ ਜਤੁਨਾ ਯਥਾ
ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੂਪ, ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਲਾਹ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਮਨੋਮਨਨੇ ਤਨ੍ਤੌ ਮਨੋऽਭ੍ਯਾਸੇਨ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਵਿਚਾਰਾਚ੍ ਛੇਦਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਛਿਨ੍ਨੈਵਾਜ੍ਞਾਨਭਾਵਨਾ
ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਾਵਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਮਨਸ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਪੁਨਰ੍ ਮਿਥਃ । ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਸ੍ ਸਙ੍ਘਟਨ੍ਤੇ ਨ ਕੇਚਨ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੂਪ, ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਬੋਧਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਚ੍ਛੇਦ੍ਯਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਇਵ ਮਨ੍ਦਿਰਾਤ੍
ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ ਵਲ੍ਗਸਿ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਦृष੍ਟੋ ऽਨ੍ਤੋ ਭਵਤੋ ਮਯਾ । ਆਦ੍ਯਨ੍ਤੇषੁ ਸੁਤੁਚ੍ਛਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ऽਪਿ ਨ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਿ
ਮਨ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਉੱਡਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਮੁਧਾ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ ਆਕਾਰੈਃ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪਰਿਵਲ੍ਗਸਿ । ਯਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਤ੍ਵ੍ ਆਮ੍ ਇਤਿ ਜਾਨਾਤਿ ਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਪਰਿਵਲ੍ਗ੍ਯਤੇ
ਤੂੰ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਕਿਉਂ ਉਡਦਾਂ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਤੂੰ' ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਉਡਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਦ੍ਵਲ੍ਗਨਂ ਮੇ ਕੁਮਨੋ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਤੁष੍ਟਯੇ । ਮਾਯਾਨਰਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵृਤ੍ਤਿषੁ ਦਹ੍ਯਸੇ
ਤੇਰੇ ਇਹ ਉਡਣ, ਓ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ, ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਛਾਂ ਹਿਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।
ਤਿष੍ਠ ਵਾ ਗਚ੍ਛ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤ ਨਾਸਿ ਮੇ ਸ਼ਠ ਜੀਵਸਿ । ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਸਿ ਮृਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਿਚਾਰਾਤ੍ ਸੁਮृਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚਾਹੇ ਰਹਿ ਜਾਂ, ਚਾਹੇ ਚਲਾ ਜਾ, ਮਨ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਠੱਗ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਿਆ ਹੀ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈਂ।
ਨਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਂ ਜਡਂ ਭ੍ਰਾਤਸ਼੍ ਸ਼ਠ ਨਿਤ੍ਯਮृਤਾਕृਤੇ । ਮੂਢ ਏਵ ਤ੍ਵਯਾਜ੍ਞੇਨ ਵਞ੍ਚ੍ਯਤੇ ਨ ਵਿਚਾਰਵਾਨ੍
ਤੂੰ ਅਸਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਸੁੰਨ, ਭਰਾ, ਠੱਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਹੈਂ; ਮੂਰਖ ਹੀ ਤੇਰੇ ਝੂਠੇ ਪਾਸੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਉਹ ਨਹੀਂ।
ਵਯਮ੍ ਆਜ੍ਞਾਤਵਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੇਣਾਨੁਸृਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਮृਤਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਦ੍ਯਾਸਿ ਦੀਪਾਨਾਂ ਤਿਮਿਰਂ ਯਥਾ
ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।