ਵਾਸਨਾਵਲਿਤਂ ਜਨ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਂ ਮਨਃ । ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ ਚ ਰਾਮ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਜਨਮ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਉਹ ਮਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਰਾਮਾ, ਸਾਹ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਚਾਹੁਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਕਰ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਨੋਰੂਪਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਸृਤਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਸਂਸृਤਿਜ੍ਵਰਃ
ਸਾਸ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਲਚਲ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਜ੍ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪਦਂ ਤਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਯਤੋ ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਮਸ੍ਤਕਲਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਰਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਬੋਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ ਚ ਯਤ੍ । ਯਤ੍ਰ ਨੇਦਂ ਯਤੋ ਨੇਦਂ ਯਨ੍ ਨੇਦਂ ਨੇਦृਸ਼ਂ ਚ ਯਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਇਸ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ।
ਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਗੁਣਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਤ੍ਮਨਃ । ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਸਦृਸ਼ੋ ਦृਸ਼੍ਯੇ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਮਿਟਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸ੍ਵਾਦਨੀ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਦੀਪਿਕਾ ਸਰ੍ਵਤੇਜਸਾਮ੍ । ਕਲਨਾ ਸਰ੍ਵਕਾਮਾਨਾਂ ਯਤਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕੋਦਿਤਾ
ਇਹ ਸਭ ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਸਭ ਚਾਨਣਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਉੱਗੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਰੋਰ੍ ਬਹ੍ਵ੍ਯਸ੍ ਸਂਸਾਰਫਲਪਙ੍ਕ੍ਤਯਃ । ਅਨਾਰਤਂ ਬਹੁਰਸਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪਤਨ੍ਤਿ ਚ
ਇੱਛਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਤਾਰਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ, ਵਧੇਰੇ ਰਸ ਨਾਲ, ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਤ੍ ਪਦਂ ਸਰ੍ਵਸੀਮਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਰਧੀਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵੱਡੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸਭ ਦੀ ਹੱਦ ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਤਸਰ੍ਵਸਮੀਹਿਤਕੌਤੁਕਸ੍ ਸਮੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਹਿਤਾਹਿਤਕਲ੍ਪਨਃ । ਸਕਲਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਸਮਾਸ਼ਯੋ ਭਵਤਿ ਮੁਕ੍ਤਮਨਾਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ
ਉਹ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਦੀ ਸੋਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯੋਗਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮ ਏਵਂ ਨਿਰੂਪਿਤਃ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਮੇ ਕਥਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਭੋ
ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੇਰੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੱਸ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹੀ ਇੱਕ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਨਿਸਚੈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਮਾ ਘਟਪਟਾਕਾਰਪਦਾਰ੍ਥਸ਼ਤਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ ਸਮ੍ਯਗੀਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਹ ਘੜਾ, ਕਪੜਾ ਆਦਿ ਸੈਂਕੜੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਪੂਰਾ ਸਹੀ ਵੇਖਣਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵੇਦਨਾਜ੍ ਜਨ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸਮ੍ਯਗਵੇਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਰਜ੍ਜੁਸ੍ ਸਰ੍ਪੋ ਨੋ ਸਮ੍ਯਗੀਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਗਲਤ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਂਸ਼ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਸਂਵਿਦ੍ ਆਦ੍ਯਾਭਿਰ੍ ਆਖ੍ਯਾਭਿਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੀਹ ਹਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਢਲੇ ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਇੰਝ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਰੂਪਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਬੁਦ੍ਧਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਰੂਪਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵ ਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਨਾਨਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਕਲ੍ਪਨਾ । ਚਿਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਰਾਮੈਵਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੂਜਾਪਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ਭੁਵਨਤ੍ਰਯੇ । ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਪੂਰ੍ਣਤਾ
ਤਿੰਨਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਬਣ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਕਿਂਨਿष੍ਠੌ ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਕ੍ਵ ਵਾਸ੍ਥਿਤੌ । ਕ੍ਵ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਕਲਨੇ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਰਾਮ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕਿੱਥੇ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ?
ਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨੋ ਚੇਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਏਕਂ ਪਰਂ ਵ੍ਯੋਮ ਕ੍ਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਕਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਤਾ
ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ—ਮੁਕਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਂ ਬृਂਹਿਤਾਕਾਰਂ ਬृਹਦ੍ ਬृਂਹਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਦੂਰਮ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਭਵਾਤ੍ਮੈਵ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਦ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈਂ।
ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਿਤੇ ਰੂਪੇ ਕਾष੍ਠਪਾषਾਣਵਾਸਸਾਮ੍ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕ੍ਵਾਪਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨੋਨ੍ਮੁਖਃ
ਜਦੋਂ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਕਪੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਆਦਾਵ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਚ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਵਿਨਾਸ਼ਿ ਯਤ੍ । ਵਸ੍ਤੂਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਨ੍ਮਯੋ ਭਵ ਰਾਘਵ
ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਜੋ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾ।
ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਵੈਤਸਮੁਦ੍ਭੂਤੈਰ੍ ਜਰਾਮਰਣਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਿਰ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ ਵੀਚਿਭਿਃ
ਦੁਅਲਤਾ ਤੇ ਅਦੁਅਲਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿਚ, ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਲਮ੍ਬ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਯਾ ਧਿਯਾ । ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤਂ ਕ ਆਤ੍ਮੇਸ਼ਂ ਭੋਗੋ ਵਞ੍ਚਯਿਤੁਂ ਕ੍ਸ਼ਮਃ
ਜੋ ਸਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੁੱਚੀ ਬੁਝ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਪ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਰਸ-ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਠੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਕृਤਸ੍ਫਾਰਵਿਚਾਰਸ੍ਯ ਮਨੋ ਭੋਗਾਦਯੋ ऽਰਯਃ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ੈਲਂ ਮਨ੍ਦਾਨਿਲਾ ਇਵ
ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਭੋਗ ਆਦਿਕ ਵੈਰੀ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥੋੜੀ ਵੀ ਹਲਚਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦੀ।
ਅਵਿਚਾਰਿਣਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਮੂਢਮ੍ ਆਸ਼ਾਪਰਾਯਣਮ੍ । ਨਿਗਿਰਨ੍ਤੀਹ ਦੁਃਖਾਨਿ ਬਕਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਜਲਮ੍
ਜੋ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਹੀ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਗਲ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਗਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਸਕਲਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਇਤਿ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰੂਪਾਂ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੋ।
ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਕਲਨਾਸੁ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਨਾਨਾਵਿਧਾਸੁ ਸਰਸੀषੁ ਜਲਾਦ੍ ਇਵਾਨ੍ਯਤ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਨਿਸ਼੍ਚਯਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸਮਵਲੋਕਿਤਸਮ੍ਯਗਰ੍ਥਃ
ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕਲਯਤੋ ਭੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਵੇਕਿਨਃ । ਪੁਰਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਅਪਿ ਸਦਾ ਸ੍ਪृਹੈਵਾਙ੍ਗ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਵੇਂ ਰਾਜ਼-ਸੁਖ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਆਲੋਕਨਾਯੈਵ ਜੀਵਸ੍ ਤੁ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ । ਭਾਰਾਯੈਵ ਬਲੀਵਰ੍ਦੋ ਭੋਕ੍ਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਯਕਃ
ਅੱਖਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਲਈ ਹਨ; ਜੀਵ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਲਦ ਭਾਰ ਢੋਣ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।