ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਆਗਮਭੂषਣਾਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਰੋਧਿਤੇ ਨੂਨਮ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਭਵੇਨ੍ ਮਨਃ
ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਪਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾਯਂ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਸੂਰ੍ਯਾਲੋਕਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਵ੍ਯਵਹृਤਿਰ੍ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਿਸ਼ਂ ਚਰਤਾਂ ਦੇਹਗੇਹੇ ਗਹਨਗਾਮਿਨਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਾਯੂਨਾਂ ਰੋਧ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਜੀਵਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਦਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਜ੍ਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦ੍ ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ । ਅਨਾਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕृਤਾਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਂਸਾਰਵृਤ੍ਤਿषੁ
ਧਰਮਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਹਟਾ ਕੇ—
ਯਥਾਭਿਵਾਞ੍ਛਿਤਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ ਚਿਰਮ੍ ਏਕਤਯੋਦਿਤਾਤ੍ । ਏਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਘਨਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਹੇ ਧਿਆਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਨ-ਵਾਹਕ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰਕਾਦਿਨਿਜਾਯਾਮਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਖੇਦਜਾਤ੍ । ਏਕਾਨ੍ਤਧ੍ਯਾਨਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਲੈਣ-ਛੱਡਣ ਆਦਿ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਜੀਵਨ-ਵਾਹਕ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਓਙ੍ਕਾਰੋਚ੍ਚਾਰਣਪ੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਧਾਵਨਾਤ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤੇ ਸਂਵਿਦੋ ਜਾਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਓਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ, ਜਦ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਵਾਹਕ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੇਚਕੇ ਨੂਨਮ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ੍ਫਾਰਂ ਖਮ੍ ਆਗਤੇ । ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕਸਰਤ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹ ਵੱਡੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੁਮ੍ਭਕੇ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਕਾਲਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਰਿਤਿष੍ਠਤਿ । ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਸਾਹ ਰੋਕਣ 'ਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਾਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਸਰਤ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਲੁਮੂਲਗਤਾਂ ਯਤ੍ਨਾਜ੍ ਜਿਹ੍ਵਯਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਘਣ੍ਟਿਕਾਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਰਨ੍ਧ੍ਰਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਤਾਲੂ ਦੇ ਮੂਲ 'ਤੇ ਉਵਲਾ ਨੂੰ ਛੂਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹ ਉਪਰਲੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਕਲਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇ ਨਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਖੇ । ਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ ਸਂਵਿਦਿ ਲੀਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਨਕੁਝ' ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ ਵਿਮਲਾਮ੍ਬਰੇ । ਸਮ੍ਯਗ੍ ਦृਸ਼ੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਰਨ੍ਧ੍ਰੇਣ ਤਾਲੂਰ੍ਧ੍ਵਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਗੇ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਗਲਿਤਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਉਪਰਲੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਤਾਲੂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯੇ ਤਾਰਕਾਲੋਕਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵ੍ ਅਸ੍ਤਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ । ਚੇਤਨੇ ਕੇਤਨੇ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਭ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਤਾਰਾ ਵਰਗਾ ਸ਼ਾਂਤ ਚਾਨਣ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਰਂ ਕਾਲਂ ਹृਦੇਕਾਨ੍ਤਵ੍ਯੋਮਸਂਵੇਦਨਾਨ੍ ਮੁਨੇਃ । ਅਵਾਸਨਮਨੋਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜਗਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਹृਦਯਂ ਤਤ੍ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧੋ ਜਗਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਉਪਾਦੇਯਂ ਚ ਹੇਯਂ ਚ ਵਿਭਾਗੋ ऽਯਂ ਤਯੋਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ
ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੋ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੋਨੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਸੁਣ।
ਇਯਤ੍ਤਯਾ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਦੇਹੇ ਯਦ੍ ਵਕ੍ਸ਼ਸੋ ऽਨ੍ਤਰੇ । ਹੇਯਂ ਤਦ੍ ਧृਦਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਨਾਵ੍ ਏਕਤਟੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਦਿਲ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੀਮਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪਤਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਹृਦਯਮ੍ ਉਪਾਦੇਯਂ ਨृਣਾਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਚ ਬਾਹ੍ਯੇ ਚ ਨ ਚ ਬਾਹ੍ਯੇ ਨ ਚਾਨ੍ਤਰੇ
ਪਰ ਜੋ ਦਿਲ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਨੋਂ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਹृਦਯਂ ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਤਤ੍ ਕੋਸ਼ਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪਦਾਮ੍
ਜਿਸ ਦਿਲ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹਰ ਵਖਤ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਲ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਵੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਸਂਵਿਦ੍ ਧृਦਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਨ ਦੇਹਾਵਯਵੈਕਾਂਸ਼ੋ ਜਡੋ ਜੀਰ੍ਣੋਪਲੋਪਮਃ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਤਰ ਸੁੱਕਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪੱਥਰ ਹੋਵੇ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਵਿਨ੍ਮਯੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਹृਦਯੇ ऽਤ੍ਰ ਵਿਵਾਸਨਮ੍ । ਬਲਾਨ੍ ਨਿਯੋਜਿਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚੇਤਨਾ-ਭਰਪੂਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿੰਦ ਦਾ ਹਿਲਣਾ-ਡੁਲਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਭਿਃ ਕ੍ਰਮੈਰ੍ ਅਥਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ ਚ ਨਾਨਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । ਨਾਨਾਦੈਸ਼ਿਕਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਿੰਦ ਦੀ ਚਲਣੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਨਿਰਾਬਾਧਮ੍ ਏਤਾਸ੍ ਤਾ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਯਃ । ਉਪਾਯਤਾਮ੍ ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਭਵ੍ਯਸ੍ਯ ਭਵਭੇਦਨੇ
ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਇਹ ਜੋਗ ਦੇ ਢੰਗ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਚਾ ਢੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਦृਢਤਾਂ ਯਾਤਾਦ੍ ਵੈਰਾਗ੍ਯਪਰਿਲਾਞ੍ਛਿਤਾਤ੍ । ਯਥਾਵਾਸਨਮ੍ ਆਯਾਮਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਸਫਲਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਮਜਬੂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਬੈਠਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤਤਾ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰੂਨਾਸਾਤਾਲੁਸਂਸ੍ਥਾਸੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਕੋਟਿषੁ । ਅਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ ਛਾਮ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਾਣੋ ਦੂਰੇ ਗਿਰਿਨਦੀ ਯਥਾ
ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਸ ਭਰੂ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਤੇ ਤਾਲੂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ, ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਜਾਂ ਨਾਲਾ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੂਯੋ ਭੂਯਸ਼੍ ਚਿਰਾਭ੍ਯਾਸਾਜ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ ਤਾਲੁਨਿ । ਘਣ੍ਟਿਕਾ ਸ੍ਪृਸ਼੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵੇਨ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਬਾਰ-ਬਾਰ, ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜੀਭ ਦਾ ਕੋਨਾ ਤਾਲੂ 'ਤੇ ਘੰਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਸਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਕਲ੍ਪਬਹੁਲਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤੇ ਸ੍ਵਭ੍ਯਾਸੇਨ ਸਮਾਧਯਃ । ਪਰਮੋਪਸ਼ਮਾਯਾਸ਼ੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਕਲ੍ਪਤਾਮ੍
ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਖਰੇ-ਵਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾਰਾਮੋ ਵੀਤਸ਼ੋਕੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸੁਖਃ ਪੁਮਾਨ੍ । ਅਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਵਾਨ੍ ਭਵ
ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਖੁਸ਼, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਿਰਫ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਹਨਤ ਕਰ।
ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਗਤੇ । ਮਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਸਾਹ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।