ਯਥਾ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਹਿਮੇ ਰਾਮ ਤਿਲਤੈਲਲਵੌ ਯਥਾ । ਯਥਾ ਕੁਸੁਮਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯੇ ਤਥੌष੍ਣ੍ਯਦਹਨੌ ਯਥਾ
ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ ਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਤਥੈਵ ਹਿ । ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਕੇਵਲਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭੇਦਃ ਕਲ੍ਪਿਤ ਏਤਯੋਃ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰ੍ ਏਕਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਸ੍ਵਯਂ ਗੁਣਗੁਣਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਨਸ਼੍ਯਤੋ ਦ੍ਵੌ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੋਨੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਨੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਵੌ ਕ੍ਰਮੌ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਰਾਘਵ । ਯੋਗਸ੍ ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਰੋਧੋ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਯਗਵੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਰਾਘਵ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। ਯੋਗ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਹੈ।
ਕਯਾ ਕੀਦृਕ੍ਸ਼ਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਨਿਬਦ੍ਧਯਾ । ਯੋਗਨਾਮ੍ਨ੍ਯਾ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਸੁਖਪ੍ਰਦਾਮ੍
ਕਿਹੜੀ ਤਰੀਕੇ, ਕਿਹੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਣ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਨਾਮ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?
ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹਨਾਡੀषੁ ਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਯੋ ऽਭਿਤਃ । ਸ੍ਖਦਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਭੁਵੋ ਵਾਰਿ ਸ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਵਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਈਯੁषਃ । ਅਪਾਨਾਦੀਨਿ ਨਾਮਾਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਇਸ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਲਚਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਆਦਿ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਆਮੋਦਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪੁष੍ਪਂ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁਹਿਨਂ ਯਥਾ । ਤਥੈष ਰਥ ਆਧਾਰਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਭਿਨ੍ਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਹਿਮ ਦਾ ਚਿੱਟਾਪਣ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾ ਮਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖੀ । ਸਂਵਿਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਯੈषਾ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਸਮਝੋ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਤਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਦਃ । ਚਕ੍ਰਾਵਰ੍ਤਵਿਧਾਯਿਨ੍ਯੋ ਜਲਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਇਵੋਰ੍ਮਯਃ
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਆਗਮਭੂषਣਾਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਰੋਧਿਤੇ ਨੂਨਮ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਭਵੇਨ੍ ਮਨਃ
ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਪਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾਯਂ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਸੂਰ੍ਯਾਲੋਕਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਵ੍ਯਵਹृਤਿਰ੍ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਿਸ਼ਂ ਚਰਤਾਂ ਦੇਹਗੇਹੇ ਗਹਨਗਾਮਿਨਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਾਯੂਨਾਂ ਰੋਧ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਜੀਵਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਦਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਜ੍ਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦ੍ ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ । ਅਨਾਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕृਤਾਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਂਸਾਰਵृਤ੍ਤਿषੁ
ਧਰਮਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਹਟਾ ਕੇ—
ਯਥਾਭਿਵਾਞ੍ਛਿਤਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ ਚਿਰਮ੍ ਏਕਤਯੋਦਿਤਾਤ੍ । ਏਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਘਨਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਹੇ ਧਿਆਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਨ-ਵਾਹਕ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰਕਾਦਿਨਿਜਾਯਾਮਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਖੇਦਜਾਤ੍ । ਏਕਾਨ੍ਤਧ੍ਯਾਨਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਲੈਣ-ਛੱਡਣ ਆਦਿ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਜੀਵਨ-ਵਾਹਕ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਓਙ੍ਕਾਰੋਚ੍ਚਾਰਣਪ੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਧਾਵਨਾਤ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤੇ ਸਂਵਿਦੋ ਜਾਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਓਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ, ਜਦ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਵਾਹਕ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੇਚਕੇ ਨੂਨਮ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ੍ਫਾਰਂ ਖਮ੍ ਆਗਤੇ । ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕਸਰਤ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹ ਵੱਡੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੁਮ੍ਭਕੇ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਕਾਲਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਪਰਿਤਿष੍ਠਤਿ । ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਸਾਹ ਰੋਕਣ 'ਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਾਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਸਰਤ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਲੁਮੂਲਗਤਾਂ ਯਤ੍ਨਾਜ੍ ਜਿਹ੍ਵਯਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਘਣ੍ਟਿਕਾਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਰਨ੍ਧ੍ਰਗਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਤਾਲੂ ਦੇ ਮੂਲ 'ਤੇ ਉਵਲਾ ਨੂੰ ਛੂਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹ ਉਪਰਲੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਕਲਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇ ਨਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਖੇ । ਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ ਸਂਵਿਦਿ ਲੀਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਨਕੁਝ' ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ ਵਿਮਲਾਮ੍ਬਰੇ । ਸਮ੍ਯਗ੍ ਦृਸ਼ੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਰਨ੍ਧ੍ਰੇਣ ਤਾਲੂਰ੍ਧ੍ਵਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤਗੇ । ਪ੍ਰਾਣੇ ਗਲਿਤਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਉਪਰਲੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਤਾਲੂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯੇ ਤਾਰਕਾਲੋਕਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵ੍ ਅਸ੍ਤਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ । ਚੇਤਨੇ ਕੇਤਨੇ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਭ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਤਾਰਾ ਵਰਗਾ ਸ਼ਾਂਤ ਚਾਨਣ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਰਂ ਕਾਲਂ ਹृਦੇਕਾਨ੍ਤਵ੍ਯੋਮਸਂਵੇਦਨਾਨ੍ ਮੁਨੇਃ । ਅਵਾਸਨਮਨੋਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜਗਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਹृਦਯਂ ਤਤ੍ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧੋ ਜਗਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਉਪਾਦੇਯਂ ਚ ਹੇਯਂ ਚ ਵਿਭਾਗੋ ऽਯਂ ਤਯੋਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ
ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੋ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੋਨੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਸੁਣ।
ਇਯਤ੍ਤਯਾ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਦੇਹੇ ਯਦ੍ ਵਕ੍ਸ਼ਸੋ ऽਨ੍ਤਰੇ । ਹੇਯਂ ਤਦ੍ ਧृਦਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਨਾਵ੍ ਏਕਤਟੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਦਿਲ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੀਮਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪਤਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਹृਦਯਮ੍ ਉਪਾਦੇਯਂ ਨृਣਾਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਚ ਬਾਹ੍ਯੇ ਚ ਨ ਚ ਬਾਹ੍ਯੇ ਨ ਚਾਨ੍ਤਰੇ
ਪਰ ਜੋ ਦਿਲ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਨੋਂ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਹृਦਯਂ ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਤਤ੍ ਕੋਸ਼ਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪਦਾਮ੍
ਜਿਸ ਦਿਲ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹਰ ਵਖਤ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਲ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਵੀ ਹੈ।