ਅਪਿ ਸ਼ੀਤਰੁਚਾਵ੍ ਅਰ੍ਕੇ ਸੁਕृष੍ਣੇ ऽਪੀਨ੍ਦੁਮਣ੍ਡਲੇ । ਅਪ੍ਯ੍ ਅਧਃ ਪ੍ਰਸਰਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨੌ ਵਿਸ੍ਮਯੋ ऽਸ੍ਯ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜੇ ਸੂਰਜ ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਚੰਦਰਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਨ ਇਮਾ ਇਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਹ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਜਾਲੇषੁ ਨਾਭ੍ਯੁਦੇਤਿ ਕੁਤੂਹਲਮ੍
ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਾਕਤਾਂ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਦੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜਬ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀ।
ਨ ਦਯਾਦੈਨ੍ਯਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਨ ਕ੍ਰੌਰ੍ਯਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ । ਨ ਲਜ੍ਜਾਮ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਨਾਲਜ੍ਜਤ੍ਵਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਦਇਆ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਲਾਜ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਬੇਲਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਦਾਚਨ ਦੀਨਾਤ੍ਮਾ ਨੋਦ੍ਧਤਾਤ੍ਮਾ ਕਦਾਚਨ । ਨ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਨ ਖਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਨੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨੋ ਨ ਚ ਹਰ੍षਵਾਨ੍
ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਬੇਧਿਆਨ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਦਾਸ, ਨਾਂ ਹੀ ਚਿੰਤਤ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ।
ਨਾਸ੍ਯ ਚੇਤਸਿ ਸੁਸ੍ਫਾਰੇ ਸ਼ਰਦਮ੍ਬਰਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਕੋਪਾਦਯਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨਭਸੀਵ ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਾਃ
ਉਸਦਾ ਮਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਅਸਮਾਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਆਦਿ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕਲੀ ਨਹੀਂ ਉਗਦੀ।
ਅਨਾਰਤਪਤਜ੍ਜਾਤਭੂਤਾਯਾਂ ਜਗਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੌ । ਕ੍ਵ ਕਥਂ ਕਿਲ ਕਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਖਿਤਾ ਦੁਃਖਿਤਾਥ ਵਾ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਿਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਫੇਨਾਜਵਞ੍ਜਵੀਭਾਵੇ ਜਲੇ ਭੂਤਕ੍ਰਮੇ ਤਥਾ । ਕ੍ਵ ਕਿਲੇਹ ਕੁਤਃ ਕੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਸ੍ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਫੇਨ, ਬੁੱਲਬੇ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ, ਇੱਥੇ, ਕਿਸ ਤੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੌਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਭਾਵਾਭਾਵੈਰ੍ ਅਪਰ੍ਯਨ੍ਤੈਰ੍ ਅਜਸ੍ਰਂ ਜਨ੍ਤੁਸਮ੍ਭਵੈਃ । ਨ ਵਿषੀਦਨ੍ਤਿ ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦृष੍ਟਸृष੍ਟਿਕ੍ਰਮਾ ਨਰਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦائش ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਮੇषਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਾਮਿਨ੍ਯਾ ਯਥਾਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृष੍ਟਯਃ । ਯਥੋਤ੍ਪਨ੍ਨਵਿਨਾਸ਼ਿਨ੍ਯਸ੍ ਤਥੈਤਾ ਲੋਕਦृष੍ਟਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਹਰ ਪਲ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਰਤਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵ੍ ਅਨਾਰਤਵਿਨਾਸ਼ਿਨਿ । ਕਃ ਕ੍ਰਮੋ ਦਗ੍ਧਸਂਸਾਰੇ ਕਾਰੁਣ੍ਯਾਨਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਇਹ
ਜਦੋਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ੁਭਾਭਾਵਾਤ੍ ਸੁਖਾਭਾਵੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤੇ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਕੀਦृਸ਼੍ਯਃ ਕਥਮ੍ ਆਯਾਤਾਃ ਕਾ ਵਾ ਤਾ ਦੁਃਖਸਂਵਿਦਃ
ਜਦੋਂ ਚੰਗਾ ਤੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਸੁਖਮ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਤਦਨ੍ਤੋਤ੍ਥਾ ਸ੍ਵਬੀਜਂ ਵਿਤਨੋਤਿ ਯਾ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਦੁਃਖਦਸ਼ਾ ਸੇਯਂ ਕਥਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਿਤੇ ਸੁਖੇ
ਜਦੋਂ ਸੁਖ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜੜ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤੇ ਕ੍ਵ ਸ੍ਤੋ ਗਲਿਤੇ ऽਥ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇ
ਜਦੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਛੱਡਣਾ ਤੇ ਲੈਣਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਹੀਦੇ ਤੇ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੇ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
ਰਮ੍ਯਾਰਮ੍ਯਦृਸ਼ੋਰ੍ ਨਾਸ਼ਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤੇ ਭੋਗਾਭਿਵਾਞ੍ਛਨੇ । ਨੈਰਾਸ਼੍ਯਸਨ੍ਤਤਿਪ੍ਰੌਢੇ ਹਿਮਵਦ੍ ਵਿਗਲੇਨ੍ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੜੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਹਿਮ ਦੇ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆ ਮੂਲਾਨ੍ ਮਨਸਿ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਕਥੈਵ ਕਾ । ਤਿਲੇष੍ਵ੍ ਏਵਾਤਿਦਗ੍ਧੇषੁ ਤੈਲਸ੍ਯ ਕਲਨਾ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜੜ਼ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੇਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇ?
ਭਾਵੇष੍ਵ੍ ਅਭਾਵਘਨਭਾਵਨਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਕਲਨਮ੍ ਅਮ੍ਬਰਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤੇषੁ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਵਮੁਦਿਤੋ ਵਿਦਿਤੈਕਰੂਪੀ ਜ੍ਞਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਜੀਵਤਿ ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਾਵ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਅੰਬਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੀਵਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਲਾਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਚਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਅਸਦ੍ ਏਵ ਸਦਾਭਾਸਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਲਾਟੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਜਲਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤ ਇਵਾਮ੍ਭਸਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਤੁਲਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੋਲ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਭੰਵਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਕ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਪਿਞ੍ਛਮੌਕ੍ਤਿਕਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਦ੍ ਇਵਾਸਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਦੇ ਪਰ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਯੇਨ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯੇਨ ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ऽਥ ਵਾ । ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੇਤ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ? ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬਤਾਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਸਕੇ।
ਯਥਾ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਹਿਮੇ ਰਾਮ ਤਿਲਤੈਲਲਵੌ ਯਥਾ । ਯਥਾ ਕੁਸੁਮਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯੇ ਤਥੌष੍ਣ੍ਯਦਹਨੌ ਯਥਾ
ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ ਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਤਥੈਵ ਹਿ । ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਕੇਵਲਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭੇਦਃ ਕਲ੍ਪਿਤ ਏਤਯੋਃ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰ੍ ਏਕਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਸ੍ਵਯਂ ਗੁਣਗੁਣਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਨਸ਼੍ਯਤੋ ਦ੍ਵੌ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੋਨੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਨੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਵੌ ਕ੍ਰਮੌ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਰਾਘਵ । ਯੋਗਸ੍ ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਰੋਧੋ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਯਗਵੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਰਾਘਵ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। ਯੋਗ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਹੈ।
ਕਯਾ ਕੀਦृਕ੍ਸ਼ਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਨਿਬਦ੍ਧਯਾ । ਯੋਗਨਾਮ੍ਨ੍ਯਾ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਸੁਖਪ੍ਰਦਾਮ੍
ਕਿਹੜੀ ਤਰੀਕੇ, ਕਿਹੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਣ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਨਾਮ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?
ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹਨਾਡੀषੁ ਵਾਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਯੋ ऽਭਿਤਃ । ਸ੍ਖਦਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਭੁਵੋ ਵਾਰਿ ਸ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਵਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਈਯੁषਃ । ਅਪਾਨਾਦੀਨਿ ਨਾਮਾਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਇਸ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਲਚਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਆਦਿ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਆਮੋਦਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪੁष੍ਪਂ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁਹਿਨਂ ਯਥਾ । ਤਥੈष ਰਥ ਆਧਾਰਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਭਿਨ੍ਨਤਾਂ ਗਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਹਿਮ ਦਾ ਚਿੱਟਾਪਣ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾ ਮਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਾਣਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖੀ । ਸਂਵਿਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਯੈषਾ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਸਮਝੋ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਤਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਏਵ ਸਂਵਿਦਃ । ਚਕ੍ਰਾਵਰ੍ਤਵਿਧਾਯਿਨ੍ਯੋ ਜਲਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਇਵੋਰ੍ਮਯਃ
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।