ਨ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਰਮ੍ਭੈਰ੍ ਨ ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਤਯਾ ਤਥਾ । ਨ ਬਨ੍ਧੇਨ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇਣ ਨ ਪਾਤਾਲੇਨ ਨੋ ਦਿਵਾ
ਨਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ; ਨਾ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ; ਨਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ।
ਯਥਾਵਸ੍ਤੁ ਯਦਾ ਦृष੍ਟਂ ਜਗਦ੍ ਏਕਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਦਾ ਬਨ੍ਧਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕृਪਣਂ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਕੰਗਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਯਸ੍ਯ ਦਗ੍ਧਾ ਸਨ੍ਦੇਹਜਾਲਿਕਾ । ਨਿਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕਮ੍ ਅਲਮ੍ ਉਡ੍ਡੀਨਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਵਿਹਙ੍ਗਮਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੰਛੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮਨਸ੍ ਸਮਰਸਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨੋਦੇਤਿ ਵ੍ਯੋਮਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਵृਤ੍ਤਿषੁ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਞ੍ਜੂषਾਯਾਂ ਨਿषਣ੍ਣਸ੍ਯ ਯਥਾ ਬਾਲਸ੍ਯ ਚੇष੍ਟਤੇ । ਅਙ੍ਗਾਵਲ੍ਯ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਵਰ੍ਜਿਤਾ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵੈ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੇਟੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਘੂਰ੍ਣਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਵ ਇਵਾਨਨ੍ਦੀ ਮਨ੍ਦੀਕृਤਪੁਨਰ੍ਭਵਃ । ਅਨੁਪਾਦੇਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤੁ ਨ ਸ੍ਮਰਤ੍ਯ੍ ਅਕृਤਂ ਕृਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦਾ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਲਗAttachment ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਚ ਜਹਾਤਿ ਚ । ਅਨੁਪਾਦੇਯਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੋ ਬਾਲਵਚ੍ ਚ ਵਿਚੇष੍ਟਤੇ
ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਲਗAttachment ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤਿष੍ਠਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੈਃ । ਨ ਕਾਰ੍ਯਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਹਿ ਗृਹ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਗ੍ਹਾ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ذਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦਾ।
ਬਹਿਃ ਪ੍ਰਕृਤਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪੁਨਰ੍ ਅਨੀਹਯਾ । ਨ ਸਤ੍ਤਾਂ ਯੋਜਯਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥੇ ਨ ਫਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ
ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਲਗAttachment ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ ਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦਾ।
ਨੋਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦੁਃਖਦਸ਼ਾਂ ਨ ਸੁਖਾਸ਼ਾਮ੍ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਕਾਰ੍ਯੋਦਯੇ ਨੈਤਿ ਮੁਦਂ ਕਾਰ੍ਯਨਾਸ਼ੇ ਨ ਖਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਕੰਮ ਨਾਕਾਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਪਿ ਸ਼ੀਤਰੁਚਾਵ੍ ਅਰ੍ਕੇ ਸੁਕृष੍ਣੇ ऽਪੀਨ੍ਦੁਮਣ੍ਡਲੇ । ਅਪ੍ਯ੍ ਅਧਃ ਪ੍ਰਸਰਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨੌ ਵਿਸ੍ਮਯੋ ऽਸ੍ਯ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜੇ ਸੂਰਜ ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਚੰਦਰਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਨ ਇਮਾ ਇਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀਹ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਜਾਲੇषੁ ਨਾਭ੍ਯੁਦੇਤਿ ਕੁਤੂਹਲਮ੍
ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਾਕਤਾਂ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਦੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜਬ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀ।
ਨ ਦਯਾਦੈਨ੍ਯਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਨ ਕ੍ਰੌਰ੍ਯਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਤਿ । ਨ ਲਜ੍ਜਾਮ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਨਾਲਜ੍ਜਤ੍ਵਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਦਇਆ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਲਾਜ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਬੇਲਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਦਾਚਨ ਦੀਨਾਤ੍ਮਾ ਨੋਦ੍ਧਤਾਤ੍ਮਾ ਕਦਾਚਨ । ਨ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਨ ਖਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਨੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨੋ ਨ ਚ ਹਰ੍षਵਾਨ੍
ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਬੇਧਿਆਨ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਦਾਸ, ਨਾਂ ਹੀ ਚਿੰਤਤ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ।
ਨਾਸ੍ਯ ਚੇਤਸਿ ਸੁਸ੍ਫਾਰੇ ਸ਼ਰਦਮ੍ਬਰਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਕੋਪਾਦਯਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨਭਸੀਵ ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਾਃ
ਉਸਦਾ ਮਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਅਸਮਾਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਆਦਿ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕਲੀ ਨਹੀਂ ਉਗਦੀ।
ਅਨਾਰਤਪਤਜ੍ਜਾਤਭੂਤਾਯਾਂ ਜਗਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੌ । ਕ੍ਵ ਕਥਂ ਕਿਲ ਕਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਖਿਤਾ ਦੁਃਖਿਤਾਥ ਵਾ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਿਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਫੇਨਾਜਵਞ੍ਜਵੀਭਾਵੇ ਜਲੇ ਭੂਤਕ੍ਰਮੇ ਤਥਾ । ਕ੍ਵ ਕਿਲੇਹ ਕੁਤਃ ਕੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਸ੍ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਫੇਨ, ਬੁੱਲਬੇ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ, ਇੱਥੇ, ਕਿਸ ਤੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੌਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਭਾਵਾਭਾਵੈਰ੍ ਅਪਰ੍ਯਨ੍ਤੈਰ੍ ਅਜਸ੍ਰਂ ਜਨ੍ਤੁਸਮ੍ਭਵੈਃ । ਨ ਵਿषੀਦਨ੍ਤਿ ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦृष੍ਟਸृष੍ਟਿਕ੍ਰਮਾ ਨਰਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦائش ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਮੇषਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਾਮਿਨ੍ਯਾ ਯਥਾਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृष੍ਟਯਃ । ਯਥੋਤ੍ਪਨ੍ਨਵਿਨਾਸ਼ਿਨ੍ਯਸ੍ ਤਥੈਤਾ ਲੋਕਦृष੍ਟਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਹਰ ਪਲ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਰਤਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵ੍ ਅਨਾਰਤਵਿਨਾਸ਼ਿਨਿ । ਕਃ ਕ੍ਰਮੋ ਦਗ੍ਧਸਂਸਾਰੇ ਕਾਰੁਣ੍ਯਾਨਨ੍ਦਯੋਰ੍ ਇਹ
ਜਦੋਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ੁਭਾਭਾਵਾਤ੍ ਸੁਖਾਭਾਵੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤੇ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਕੀਦृਸ਼੍ਯਃ ਕਥਮ੍ ਆਯਾਤਾਃ ਕਾ ਵਾ ਤਾ ਦੁਃਖਸਂਵਿਦਃ
ਜਦੋਂ ਚੰਗਾ ਤੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਸੁਖਮ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਤਦਨ੍ਤੋਤ੍ਥਾ ਸ੍ਵਬੀਜਂ ਵਿਤਨੋਤਿ ਯਾ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਦੁਃਖਦਸ਼ਾ ਸੇਯਂ ਕਥਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਿਤੇ ਸੁਖੇ
ਜਦੋਂ ਸੁਖ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜੜ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤੇ ਕ੍ਵ ਸ੍ਤੋ ਗਲਿਤੇ ऽਥ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇ
ਜਦੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਛੱਡਣਾ ਤੇ ਲੈਣਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਹੀਦੇ ਤੇ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੇ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
ਰਮ੍ਯਾਰਮ੍ਯਦृਸ਼ੋਰ੍ ਨਾਸ਼ਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤੇ ਭੋਗਾਭਿਵਾਞ੍ਛਨੇ । ਨੈਰਾਸ਼੍ਯਸਨ੍ਤਤਿਪ੍ਰੌਢੇ ਹਿਮਵਦ੍ ਵਿਗਲੇਨ੍ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੜੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਹਿਮ ਦੇ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆ ਮੂਲਾਨ੍ ਮਨਸਿ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਕਥੈਵ ਕਾ । ਤਿਲੇष੍ਵ੍ ਏਵਾਤਿਦਗ੍ਧੇषੁ ਤੈਲਸ੍ਯ ਕਲਨਾ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜੜ਼ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੇਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇ?
ਭਾਵੇष੍ਵ੍ ਅਭਾਵਘਨਭਾਵਨਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਕਲਨਮ੍ ਅਮ੍ਬਰਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤੇषੁ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਵਮੁਦਿਤੋ ਵਿਦਿਤੈਕਰੂਪੀ ਜ੍ਞਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਜੀਵਤਿ ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਾਵ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਅੰਬਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੀਵਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਲਾਤਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਚਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਅਸਦ੍ ਏਵ ਸਦਾਭਾਸਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਲਾਟੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਜਲਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤ ਇਵਾਮ੍ਭਸਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਤੁਲਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੋਲ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਭੰਵਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਕ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਪਿਞ੍ਛਮੌਕ੍ਤਿਕਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਦ੍ ਇਵਾਸਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਦੇ ਪਰ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਯੇਨ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯੇਨ ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ऽਥ ਵਾ । ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੇਤ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ? ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬਤਾਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਸਕੇ।