ਯਦ੍ ਉਪਗਤਸ੍ ਸੁਗਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯਦ੍ ਉਪਗਤੋ ਧ੍ਰੁਵਤਾਂ ਨृਪਸ਼੍ ਚ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ । ਯਦ੍ ਉਪਗਤਾਃ ਪਦਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਂ ਮਹਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਯਤਨਕਰ੍ਮਤਰੋਰ੍ ਮਹਾਫਲਂ ਤਤ੍
ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਅਟੱਲਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਕਸਦ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਯਤਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਲ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਮੁਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਜਗਨ੍ਤੀਮਾਨਿ ਰਾਘਵ । ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਵੇਕੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਵਿਵੇਕਤਃ
ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਗਜ੍ਜਾਲਜਲਾਵਰ੍ਤਵृਤ੍ਤਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਰਿਧੌ । ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਕੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਾਸਾਂ ਚ ਤ੍ਰਸਰੇਣਵਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਧੂੜ ਵਰਗੀਆਂ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕਾਰਣਂ ਜਗਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੌ । ਸਂਸਾਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਕਾਰਣਂ ਸਮ੍ਯਗੀਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਗਤ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਹੈ; ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਹਿ ਰਾਮ ਦੁष੍ਪਾਰੋ ਘੋਰਸ੍ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਃ । ਵਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਮ ਨ ਤੀਰ੍ਯਤੇ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬੜਾ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਪਾਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੇ ਤਰਕ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਅਯਂ ਹਿ ਸਾਗਰਃ ਪੂਰ੍ਣੋ ਮੋਹਾਮ੍ਬੁਭਰਪੂਰਿਤਃ । ਅਗਾਧਮਰਣਾਵਰ੍ਤਃ ਕਲ੍ਲੋਲਾਕੁਲਕੋਟਰਃ
ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ; ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੇ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਉਚਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਭ੍ਰਮਤ੍ਪੁਣ੍ਯਦਿਣ੍ਡੀਰੋ ਜ੍ਵਲਨ੍ਨਰਕਵਾਡਵਃ । ਤृष੍ਣਾਵਿਲੋਲਲਹਰਿਰ੍ ਮਨੋਜਲਮਤਙ੍ਗਜਃ
ਇਹ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪੁੰਨ ਦੇ ਡੰਡੀ ਵੱਜਣ ਨਾਲ, ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਨ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਆਲੀਨਜੀਵਿਤਸਰਿਦ੍ ਭੋਗਰਤ੍ਨਸਮੁਦ੍ਗਕਃ । ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਰੋਗੋਰਗਾਕੀਰ੍ਣ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹਘਰ੍ਘਰਃ
ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਸੁਖ-ਰਤਨ ਲੁਕਵੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਘੜ-ਘੜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਰਾਮ ਵੀਚਯਸ਼੍ ਚਾਰੁਚਞ੍ਚਲਾਃ । ਇਮਾ ਮੁਗ੍ਧਾਙ੍ਗਨਾਨਾਮ੍ਨ੍ਯਸ਼੍ ਸ਼ਿਖਰਾਕਰ੍षਣਕ੍ਸ਼ਮਾਃ
ਰਾਮਾ, ਇੱਥੇ ਵੇਖੋ, ਲਹਿਰਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹਨ; ਇਹ ਮਾਸੂਮ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਛਦਸ਼੍ਰੀਪਦ੍ਮਰਾਗਾਢ੍ਯਾ ਨੇਤ੍ਰਨੀਲੋਤ੍ਪਲਾਕੁਲਾਃ । ਦਨ੍ਤਮੁਕ੍ਤਾਫਲਾਕੀਰ੍ਣਾਸ੍ ਸ੍ਮਿਤਫੇਨੋਪਸ਼ੋਭਿਤਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ੍ਹੇ ਪਦਮਰਾਗ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਨੀਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ; ਦੰਦ ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਾਸੇ ਦੀ ਝੱਗ ਨਾਲ ਮੁਸਕਾਨ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕੇਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਨੀਲਵਲਯਾ ਭ੍ਰੂਵਿਲਾਸਤਰਙ੍ਗਿਤਾਃ । ਨਿਤਮ੍ਬਪੁਲਿਨਸ੍ਫੀਤਾਃ ਕਣ੍ਠਕਮ੍ਬੁਵਿਭੂषਿਤਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਨੀਲਮ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਭੌਂਹਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਨਿੱਬੜੇ ਨਿਤੰਬ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਲ੍ਹੇ ਸੰਖ ਦੀਆਂ ਗਲਾਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਲਲਾਟਮਣਿਪਟ੍ਟਾਢ੍ਯਾ ਵਿਲਾਸਗ੍ਰਾਹਸਙ੍ਕੁਲਾਃ । ਕਟਾਕ੍ਸ਼ਲੋਲਸ਼ਫਰਾ ਵਰ੍ਣਕਾਞ੍ਚਨਵਾਲੁਕਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਪੱਟੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਚੰਚਲ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਰੇਤ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਏਵਂਵਿਲੋਲਲਹਰੀਭੀਮਾਤ੍ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਤ੍ । ਉਤ੍ਤੀਰ੍ਯਤੇ ਚੇਨ੍ ਮਗ੍ਨੇਨ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਪੌਰੁषਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਚੰਚਲ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੌਸਲਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਹਾਨਾਵਿ ਵਿਵੇਕੇ ਸਤਿ ਨਾਵਿਕੇ । ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਯੋ ਨ ਤੀਰ੍ਣੋ ਧਿਗ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨੌਕਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਸੂਝ ਨੌਕਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ 'ਤੇ ਲਾਣਤ ਹੈ।
ਅਪਾਰਾਵਾਰਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਪ੍ਰਮੇਯੀਕृਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਸਂਸਾਰਾਬ੍ਧਿਂ ਗਾਹਤੇ ਯਸ੍ ਸ ਏਵ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਸ ਅੰਤਹੀਣ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਰ੍ਯੈਸ੍ ਸਹਾਲੋਕ੍ਯ ਧਿਯਾ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਮ੍ । ਏਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਦਨੁ ਕ੍ਰੀਡਾ ਸ਼ੋਭਤੇ ਰਾਮ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਅਕਲਮੰਦ ਤੇ ਭਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਭਵ੍ਯੋ ਭਵਾਨ੍ ਸਾਧੋ ਵਿਚਾਰਪਰਯਾ ਧਿਯਾ । ਤ੍ਵਯਾ ਯੂਨੈਵ ਯੇਨਾਯਂ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ
ਇਥੇ, ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਭਲੇ ਮਨੁੱਖਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਮੱਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ।
ਭਵਾਨ੍ ਇਵ ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਦੌ ਸਂਸਾਰਮ੍ ਅਤਿਕਾਨ੍ਤਯਾ । ਮਤ੍ਯਾ ਯੋ ਗਾਹਤੇ ਲੋਕੇ ਨੇਹਾਸੌ ਪਰਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਵੇਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਧਿਯਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯੈਤੇ ਭੋਗਾ ਭੋਗਿਭਯਪ੍ਰਦਾਃ । ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਰਮਂ ਰਾਮ ਗਰੁਡੇਨੇਵ ਪਨ੍ਨਗਾਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਭੋਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਆਖਰਕਾਰ ਭੋਗਣੇ ਹੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਸੇਵ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾ ਵਿਭੂਤਯਃ । ਤਾ ਉਦਰ੍ਕੋਦਯਾ ਜਨ੍ਤੋਸ਼੍ ਸ਼ੇषਾ ਦੁਃਖਾਯ ਕੇਵਲਮ੍
ਜੋ ਵੱਡੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਦੂਈ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਆਖਰਕਾਰ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਲਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ ਚ ਤੇਜਸ਼੍ ਚ ਦृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਸਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਗੁਣਾ ਇਵ
ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਅਕਲ ਅਤੇ ਚਮਕ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਮਿਲੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਘਨਰਸਾਯਨਪੂਰਣਸ਼ੀਤਯਾ ਵਿਮਲਯਾ ਸਮਯਾ ਸਤਤਂ ਧਿਯਾ । ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ ਇਵਾਤਿਵਿਰਾਜਤੇ ਵਿਦਿਤਵੇਦ੍ਯਸੁਖਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਸੇਨ ਮੁਨੇ ਭੂਯੋ ਦृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਚਮਤ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਕਥਯੋਦਾਰਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤੇ ਕਸ੍ ਤੇ ਵਚਸਿ ਤृਪ੍ਯਤਿ
ਮੁਨੀ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਦਭੁਤਤਾ ਦੱਸੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਚੇ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਕੌਣ ਰੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬਹੁਧਾ ਕਥਿਤਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਮਯਾ । ਭੂਯੋ ऽਪਿ ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ
ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਹੁਣ ਫਿਰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਵਦ੍ ਇਦਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਪਗਤੈषਣਃ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਇਵਾਸਕ੍ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਖਿਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਾਂਗ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਾਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕੈਵਲ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਪਰਿਸੁਪ੍ਤਮਨਾ ਇਵ । ਘੂਰ੍ਣਮਾਨ ਇਵਾਨਨ੍ਦੀ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਧਿਗਤਾਤ੍ਮਦृਕ੍
ਉਹ ਐਸਾ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲਤਾ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦਤ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਗृਹੀਤਮ੍ ਅਪਿ ਪਾਣਿਨਾ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਤਯੋਦਾਤ੍ਤਰੂਪਯਾ ਸਮਯਾ ਧਿਯਾ
ਉਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਅੰਦਰੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਨ੍ਤ੍ਰਪੁਤ੍ਰਕਸਞ੍ਚਾਰ ਇਤੀਮਂ ਜਨਤਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸਂਲੀਨਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਹਸਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਧੀਃ
ਜਦ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੰਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉਹ ਹੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ ਚ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਨ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਨ ਸਂਸ੍ਮਰਤ੍ਯ੍ ਅਤੀਤਂ ਚ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਕਰੋਤਿ ਚ
ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਪ੍ਤਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਪਿ ਚ ਸੁਪ੍ਤਵਤ੍ । ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਕਰੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਕਰੋਤੀਵ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜਦ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ।