ਦਾਨਾਦਾਨਸਮਾਹਾਰਵਿਹਾਰਵਿਭਵਾਦਿਕਾਃ । ਕ੍ਰਿਯਾ ਜਗਤਿ ਹਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ੈਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮੈਃ
ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਲੈਣਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਮੌਜ ਮਸਤ ਕਰਨਾ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਰੱਖਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਉਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
ਪਦਂ ਯਸ੍ਯ ਨ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਲਨਾ ਹृਦਿ । ਤृਣੀਕृਤਤ੍ਰਿਭੁਵਨਃ ਕੇਨਾਸਾਵ੍ ਉਪਮੀਯਤੇ
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਾਸ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਦਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਮਾਸ੍ਤੁ ਮਮੇਤਿ ਹृਦਿ ਰਞ੍ਜਨਾ । ਨ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮੇਸ਼ਂ ਤੋਲਯਨ੍ਤਿ ਕਥਂ ਜਨਾਃ
ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਇਹ ਹੋਵੇ', 'ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ', 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਟਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਟਮਲਂ ਸੁਖਮ੍ । ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਨੈਰਾਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯਤਾਮ੍
ਸਭ ਤਕਲੀਫਾਂ ਤੋਂ ਪਰੀ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਖ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਸੀਬ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਲ ਨੂੰ ਵਿਰਾਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਮਿਲੇ।
ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤੇਹ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਂ ਜਗਤ੍ । ਵਹਦ੍ਰਥਸ੍ਥਦਿਕ੍ਚਕ੍ਰਨੇਮ੍ਯਾਵਰ੍ਤਵਦ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਤੂੰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਕਲੀ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ, ਜਾਣ ਲੈ, ਜੋ ਚਲਦੀ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਿਂ ਮੁਹ੍ਯਸਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਮੂਰ੍ਖਵਤ੍ ਪਣ੍ਡਿਤੋ ऽਪਿ ਸਨ੍ । ਮਮੇਦਂ ਤਦ੍ ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ ਚੇਤਸਾ
ਏ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ, ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮਨ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ', 'ਉਹ ਉਹ ਹੈ', 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਆਦਿ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਨਾਤੇਹ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਏਕਰੂਪਂ ਜਗਜ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਧੀਰੈ ਰਾਮ ਨ ਖਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਰਾਮਾ, ਕਦੇ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਯਥਾਭੂਤਪਦਾਰ੍ਥੌਘਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ ਏਵ ਰਾਘਵ । ਪਰਮਾਸ਼੍ਵਾਸਨਂ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਨੈਰਾਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਧਿਗਮ੍ਯਤੇ
ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਸਂਵਾਦਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ ਸਮਾਲਮ੍ਬ੍ਯ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕੁਰੁ
ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਓ।
ਨੈਰਾਸ਼੍ਯਧੀਰਮਨਸੋ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਅਤਿਮੋਹਿਨੀ । ਪਲਾਯ੍ਯ ਯਾਤਿ ਸਂਸਾਰੀ ਮृਗੀ ਕੇਸਰਿਣੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਵੈਰਾਗੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਨ੍ਤਾਮ੍ ਉਦ੍ਦਾਮਮਦਨਾਂ ਲੋਲਾਂ ਵਨਲਤਾਮ੍ ਅਪਿ । ਜਰ੍ਜਰੋਪਲਪਾਲੀਂ ਚ ਸਮਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਧੀਰਧੀਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨਾਰੀ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੀ ਬੇਲ, ਜਾਂ ਟੁੱਟੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਭੋਗਾ ਨਾਨਨ੍ਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਖੇਦਯਨ੍ਤਿ ਨ ਚਾਪਦਃ । ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿਯੋ ਹਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਨ ਜ੍ਞਮ੍ ਅਦ੍ਰਿਮ੍ ਇਵਾਨਿਲਾਃ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ-ਸੰਪਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਰਕ੍ਤਬਾਲਾਙ੍ਗਨਸ੍ਯਾਪਿ ਜ੍ਞਸ੍ਯੋਦਾਰਧਿਯੋ ਮੁਨੇਃ । ਕਣਸ਼ਃ ਖਣ੍ਡਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਮਨਸਿ ਸ੍ਮਰਸਾਯਕਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵੀ, ਉੱਚ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषੈਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਜ੍ਞੋ ਨਾਵਸ਼ਃ ਪਰਿਕृष੍ਯਤੇ । ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਏਵਾਸ੍ਯ ਨੈਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਿਮ੍ ਉਤਾਕ੍ਰਮਣਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਗ ਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਵਲੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਸਮਦृष੍ਟਲਤਾਲੋਲਵਨਿਤਾਦ੍ਰਿਸ਼ਿਲਾਦਿषੁ । ਰਮਤੇ ਨੈष ਭੋਗੇषੁ ਪਾਨ੍ਥੋ ਮਰੁਮਹੀष੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲਤਾ, ਨਾਰੀ, ਪਹਾੜ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੀ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਅਯਤ੍ਨੋਪਨਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਲੀਲਯਾ ਮੁਕ੍ਤਮਾਨਸਃ । ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਭੋਗਭਰਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਆਲੋਕਮ੍ ਇਵ ਲੋਚਨਮ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਜੋ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਭੋਗਾਲੀ ਲਲਨਾਦਿਕਾ । ਸੇਵਿਤਾਪ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਧੀਰਸ੍ਯ ਨ ਦੁਃਖਾਯ ਨ ਤੁष੍ਟਯੇ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਤੇ ਫਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਔਰਤ ਆਦਿ ਯਾਦਰਚਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਤੇ ਨਾ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਦृष੍ਟਪਦਾਰ੍ਥਂ ਜ੍ਞਂ ਸੁਖਦੁਃਖਗਤੀ ਮਨਾਕ੍ । ਦ੍ਵੇ ਵੀਚ੍ਯਾਵ੍ ਇਵ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੋਭਂ ਨੇਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਤਃ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਾਹ ਓਹਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਲਹਿਰਾਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ।
ਹੇਲਯਾਲੋਕਯਨ੍ ਭੋਗਾਨ੍ ਮृਦੁਰ੍ ਦਾਨ੍ਤੋ ਗਤਜ੍ਵਰਃ । ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਪਦਮ੍ ਆਲਮ੍ਬ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਜ੍ਞਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਗਤਵ੍ਯਗ੍ਰਂ ਵ੍ਯਗ੍ਰਯਾਪਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਜਨਯਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਵਾਤ੍ਮਪਰਾਯਣਃ
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ।
ਆਪਤਤ੍ਸੁ ਯਥਾਕਾਮਂ ਯਥਾਕਾਲਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਸੁਖਦੁਃਖੇषੁ ਨ ਕ੍ਸ਼ੋਭਮ੍ ਏਤਿ ਭੂਭृਦ੍ ऋਤੁष੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਨਾਹ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾਹ ਦੁਖੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਮਜ੍ਜਤੋ ऽਪਿ ਬਹੁਜ੍ਞਸ੍ਯ ਰਾਮ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਮੈਃ । ਅਸਕ੍ਤਮਨਸੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਮਜ੍ਜਤਿ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਕਲਙ੍ਕ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਃਕਲਙ੍ਕੇਨ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਹੇਮ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਭਾਵਾਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਾਸਕ੍ਤ ਉਕ੍ਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਹਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਸੋਨਾ ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਲ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਮੈਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਕਿਨਃ । ਵਿਕਰ੍ਤਿਤਾਙ੍ਗਕਸ੍ਯਾਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਕਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਵੀ ਕੱਟ ਜਾਵਣ, ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ 'ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਕृਤ੍ਪ੍ਰਭਾਤਂ ਵਿਮਲਂ ਯਜ੍ ਜ੍ਞਾਤਂ ਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਨ ਹਿ ਬਨ੍ਧੁਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਃ ਪੁਨਰ੍ ਅਜ੍ਞਾਤਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜਾਣੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਨਿਵृਤ੍ਤਾਯਾਂ ਨ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਭਾਵਨਾ । ਪੁਨਰ੍ ਏਤਿ ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਵृਣ੍ਨਦੀ ਗਿਰਿਤਟਚ੍ਯੁਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਰੱਸੀ 'ਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਨਦੀ ਵਾਪਸ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ।
ਨ ਹੇਮ ਤਾਪਸ਼ੁਦ੍ਧਾਙ੍ਗਂ ਸ੍ਵਾਭਾਸਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਕਰ੍ਦਮੇ ਮਗ੍ਨਮ੍ ਅਪਿ ਸਤ੍ ਸਮਾਦਤ੍ਤੇ ਮਲਂ ਪੁਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਹੇ ਕਿੱਥੇ ਵੀ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਗੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸ੍ਵਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਨ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ ਗੁਣੈਃ । ਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਪੁਨਰ੍ ਬਦ੍ਧਂ ਕੇਨ ਵृਨ੍ਤੇ ਚ੍ਯੁਤਂ ਫਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਗੰਢ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਫਲ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਆਤਮਾ ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਅਯਸ਼੍ਛੇਦਵਿਚਾਰਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਭਿਤਃ ਖਣ੍ਡਸ਼ੋ ਗਤਮ੍ । ਪਾषਾਣਂ ਚ ਮਨਸ਼੍ ਚੈਵ ਸਨ੍ਧਾਤੁਂ ਕਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
ਲੋਹਾ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਜਦੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਨ ਵੀ ਜਦੋਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਯਾਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਕਃ ਪੁਨਃ ਪਰਿਮਜ੍ਜਤਿ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਯ ਸ਼੍ਵਪਾਕਾਨਾਂ ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਕਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੌਣ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਡਾਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਕੌਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ?