ਚਿਰਂ ਪ੍ਰਬੋਧਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤੇ ऽਵਿਤਤਤਾਂ ਗਤੇ । ਦਸ਼ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾ ਨ ਵਾਞ੍ਛ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਉਤੈਕੋ ਹਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਃ
ਜਦੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਦਸ ਮੁਕਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਇੱਕ ਦੀ।
ਅਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਯਂ ਬਨ੍ਧਃ ਪੇਲਵਾਂ ਕਲਨਾਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਯਾਗੀ ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਭਵਾਭਵਃ
ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ—ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਹੈਂ।
ਪਰਿਗਲਿਤਵਿਕਲ੍ਪਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ ਸਗਰਸੁਤੌਘਨਿਖਾਤਮੇਖਲਾਙ੍ਕਮ੍ । ਅਵਨਿਵਲਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਸ੍ਤਸਙ੍ਗਸ਼੍ ਚਿਰਮ੍ ਅਨੁਪਾਲਯ ਸਰ੍ਵਦੋਦਿਤਸ਼੍ਰੀਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਉਠਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਰੱਖ।
ਲੀਲਯਾਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਪੁਃ ਕਲਨਾਤ੍ਮਨਿ ਜਾਯਤੇ । ਰਮ੍ਯਸ੍ਯਾਪਸ਼੍ਯਤੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਹृਦਿ ਦੌਰੂਪ੍ਯਧੀਰ੍ ਇਵ
ਖੇਡ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਘਟੀਆਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਟੀਆ ਧਾਤ ਹੋਵੇ।
ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਦ੍ ਇਯਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਮਹਤੀ ਮੇਦੁਰੋਦਰਾ । ਮਾਯਾ ਮਦਮਹਾਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸੁਰਾਸ੍ਵਾਦਲਵਾਦ੍ ਇਵ
ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਡੀ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ—ਮਾਇਆ, ਮਦ ਤੇ ਵਹਿਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਪੀਣ ਦੀ ਲਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਯਾਨਯਾ ਵਿਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਤਦਤਦ੍ਭਾਵਭੂਤਯਾ । ਇਦਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਤਾਪਾਦ੍ ਇਵ ਮਰੌ ਪਯਃ
ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਸੱਚੀ, ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਜ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਵਾਸਨਾਸ਼੍ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਏਵਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਨਾਮਾਙ੍ਕਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਬ੍ਧਿਰ੍ ਅਮ੍ਬੁਭਿਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ—all ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਾਹਙ੍ਕਾਰਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਵਚਸ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤਃ । ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ ਹ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਯੋ ऽਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਨੋ ਹਿ ਤਤ੍
ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਦੂਜੀਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ; ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ।
ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਹਿਮਾਚ੍ ਛੌਕ੍ਲ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਮੁਧੈਵ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਭੇਦਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਹਙ੍ਕਾਰਯੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਪਨ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਭੇਦ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰਯੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਕਤਰਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਹਿ ਯਥਾ ਪਟਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯੇ ਪਟਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਪੜੇ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਮਿਟ ਗਈ ਤਾਂ ਕਪੜਾ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁਚ੍ਛਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਧਿਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਬਨ੍ਧਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤਥੈषਣਾਃ । ਸੁਵੈਰਾਗ੍ਯਵਿਵੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਸ਼ਪਯੇਨ੍ ਮਨਃ
ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਚਾ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਬੂਝ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮੇ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਚੇਜ੍ ਜਾਤਾ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ । ਮਨਨੋਤ੍ਕੇ ਮਨਸ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਵਪੁਰ੍ ਦੋषਾਯ ਕੇਵਲਮ੍
ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਵੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਮਨ ਉਚੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਤੀਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਰੂਪੇ ऽਥ ਵਾ ਤਤੇ । ਕੋ ਬਨ੍ਧਃ ਕਸ਼੍ ਚ ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਮੂਲਂ ਮਨਨਂ ਕੁਤਃ
ਜਦ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਕੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਜੜ ਦੇ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?
ਵਾਯੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਦਾ ਲਗਤਿ ਦੇਹਕੇ । ਤਦਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਹਸ੍ਤਾਙ੍ਗਰਸਨਾਪਲ੍ਲਵਾਵਲੀ
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਕੰਪਨ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਥ, ਅੰਗ, ਜੀਭ ਤੇ ਨਰਮ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਪਾਦਪੇ ਪਲ੍ਲਵਸ਼੍ਰੇਣੀਂ ਚਾਲਯਤ੍ਯ੍ ਅਨਿਲੋ ਯਥਾ । ਤਥੈਵਾਙ੍ਗਾਵਲੀਂ ਵਾਯੁਰ੍ ਦੇਹੇ ਸਞ੍ਚਾਲਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿਨੀ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਨ ਚਲਾ ਨ ਚ ਚਾਲ੍ਯਤੇ । ਨ ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦੇਵਾਚਲ ਇਵਾਨਿਲੈਃ
ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਾ ਹਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਹਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਪਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ।
ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਬੋਧੇਨ ਜਗਨ੍ਤੀਮਾਨਿ ਦੀਪਵਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਬੋਧ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਕੋ ऽਯਂ ਮੁਧਾ ਮੋਹੋ ਭਵਤਾਮ੍ ਅਤਿਦੁਃਖਦਃ । ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਂ ਮਮਾਙ੍ਗਾਨਿ ਮਮੇਦਂ ਚੇਤਿ ਦੁਰ੍ਧਿਯਾਮ੍
ਫਿਰ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਬੇਵਕੂਫੀ ਭਰਿਆ ਭਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਹ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ, ਜੋ ਗਲਤ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿਚ੍ਛਲੋਲਤ੍ਵਾਨ੍ ਨੁਨ੍ਨਦृषਦਾਰਾਵਰਾਸ਼ਿਵਤ੍ । ਜ੍ਞਤ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾ ਸਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਅਡੋਲਤਾ ਤੇ ਅਟੱਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਣਨਾ, ਕਰਨਾ, ਭੋਗਣਾ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਮ੍ਮਨ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਕਰ੍ਤੇਤਿ ਜਾਯਤੇ । ਮੁਧੈਵਾਜ੍ਞਾਨਤਾਪੋਤ੍ਥਾ ਮृਗਤृष੍ਣੇਵ ਵਾਸਨਾ
ਉਥੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਨਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਭਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਲਪ।
ਅਜ੍ਞਾਤੈषਾ ਮਨੋਮਤ੍ਤਮृਗਂ ਵਿषਯਤਰ੍षੁਲਮ੍ । ਅਸਤ੍ਯੈਵ ਹਿ ਸਤ੍ਯੇਵ ਮृਗਤृष੍ਣੇਵ ਕਰ੍षਤਿ
ਜਦੋਂ ਇਹ (ਅਗਿਆਨ) ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਚੁਭੀ ਹੋਈ, ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਝੂਠ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕੇ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਸਤ੍ਯਰੂਪੇਯਂ ਨਾਸ਼ਂ ਯਾਤਿ ਪਲਾਯਤੇ । ਵਿਪ੍ਰਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਯਥਾ ਚਣ੍ਡਾਲਕਨ੍ਯਕਾ
ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਛਾਣੀ ਗਈ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਨ ਮਨਃ ਪਰਿਕਰ੍षਤਿ । ਮृਗਤृष੍ਣਾ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਤਰ੍षੁਲਂ ਨਾਪਕਰ੍षਤਿ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਿਆਸਾ ਉਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਦਾ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧੇਨ ਸਮੂਲਂ ਰਾਮ ਵਾਸਨਾ । ਦੀਪੇਨੇਵਾਨ੍ਧਕਾਰਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਗਲਤ੍ਯ੍ ਆਲੋਕ ਏਤਿ ਚ
ਰਾਮਾ, ਉੱਚਤਮ ਸੱਚ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਨਾਲ ਵਾਸਨਾ ਜੜ ਤੋਂ ਉਖੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਸਞ੍ਜਾਤੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਤਃ । ਗਲਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਤਾਪੇਨ ਤੁषਾਰਕਣਿਕਾ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਤੁਸ਼ਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਹਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਡਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਕਿਂ ਭੋਗੈਰ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੀ । ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ਾਮਯਂ ਜ੍ਞਾਨੀ ਪਞ੍ਜਰਂ ਕੇਸਰੀ ਯਥਾ
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੂੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਲਈ ਰਸ-ਵਿਲਾਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼ਾਪਰਿਕਰੇ ਰਾਮ ਨੂਨਂ ਪਰਿਹृਤੇ ਹृਦਃ । ਪੁਮਾਨ੍ ਆਗਤਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯੋ ਹ੍ਲਾਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਤ੍
ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮਨੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਚਮੁਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਾਂ ਸ਼ੀਤਲਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵृष੍ਟਿਧੌਤ ਇਵਾਚਲਃ । ਨਿਰ੍ਵृਤਿਂ ਪਰਮਾਂ ਧਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਰਾਜ੍ਯ ਇਵਾਧਨਃ
ਉਹ ਵੱਡੀ ਠੰਡਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਪਹਾੜ; ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।
ਸ਼ੋਭਤੇ ऽਮਲਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਸ਼ਰਦੀਵ ਨਭਸ੍ਤਲਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਮਾਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਃ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯਾਨ੍ਤ ਇਵਾਰ੍ਣਵਃ
ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼; ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ।
ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਪੇਤਸਂਰਮ੍ਭੋ ਵृष੍ਟਮੂਕ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦਃ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਵੇਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ ਇਵ ਵਾਰਿਧਿਃ
ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਵਗਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ।