ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਨਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ ਨੋਜ੍ਝਤਿ । ਨ ਮੁਕ੍ਤੋ ਨ ਚ ਬਦ੍ਧੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਵਬੋਧਾਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਨਿਰਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤਾਂ ਗਤਾ । ਸਰ੍ਪਰਜ੍ਜੁਭ੍ਰਮਾਕਾਰਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਦੁਃਖਾਯ ਕੇਵਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ, ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਜਾਤੋ ऽਯਮ੍ ਅਜਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤੁ ਨਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛੇਦਾਨ੍ ਨ ਬਦ੍ਧੋ ऽਯਂ ਕਦਾਚਨ । ਬਨ੍ਧਾਭਾਵੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਙ੍ਗੁਣਵਿਸ਼ਿष੍ਟੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਅਵਿਚਾਰਵਸ਼ਾਨ੍ ਮੂਢੋ ਲੋਕੋ ऽਯਂ ਪਰਿਰੋਦਿਤਿ
ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਿਤਾਸ਼ੇषਪੂਰ੍ਵਾਪਰਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਮਾ ਸ਼ੋਕਂ ਗਚ੍ਛ ਸੁਮਤੇ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੋਪਹਤਲੋਕਵਤ੍
ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਸੁਮਤਿ, ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ।
ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਕਲਨੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਮਿਕੇ ਸਦਾ । ਵਿਦੁषਾ ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੇਵਾਤ੍ਮਮੌਨਿਨਾ
ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਵਿਆਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨਭਸਃ ਪृष੍ਠੇ ਨ ਪਾਤਾਲੇ ਨ ਭੂਤਲੇ । ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਹਿ ਚੇਤੋ ਵਿਮਲਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਵਬੋਧਿਤਮ੍
ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਉਪਰ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ। ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਸਕਲਾਸ਼ਾਸ੍ਵ੍ ਅਸਂਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤਸਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਥਿਤਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਰ੍ ਆਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧੋ ਵਿਮਲੋ ਨੋਦਿਤਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਸਃ । ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਦੀਨਤਯਾ ਰਾਮ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਭਿਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਰਂ ਪ੍ਰਬੋਧਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤੇ ऽਵਿਤਤਤਾਂ ਗਤੇ । ਦਸ਼ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾ ਨ ਵਾਞ੍ਛ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਉਤੈਕੋ ਹਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਃ
ਜਦੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਦਸ ਮੁਕਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਇੱਕ ਦੀ।
ਅਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਯਂ ਬਨ੍ਧਃ ਪੇਲਵਾਂ ਕਲਨਾਮ੍ ਇਮਾਮ੍ । ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਯਾਗੀ ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਭਵਾਭਵਃ
ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ—ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਹੈਂ।
ਪਰਿਗਲਿਤਵਿਕਲ੍ਪਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ ਸਗਰਸੁਤੌਘਨਿਖਾਤਮੇਖਲਾਙ੍ਕਮ੍ । ਅਵਨਿਵਲਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਸ੍ਤਸਙ੍ਗਸ਼੍ ਚਿਰਮ੍ ਅਨੁਪਾਲਯ ਸਰ੍ਵਦੋਦਿਤਸ਼੍ਰੀਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਉਠਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਰੱਖ।
ਲੀਲਯਾਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਪੁਃ ਕਲਨਾਤ੍ਮਨਿ ਜਾਯਤੇ । ਰਮ੍ਯਸ੍ਯਾਪਸ਼੍ਯਤੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਹृਦਿ ਦੌਰੂਪ੍ਯਧੀਰ੍ ਇਵ
ਖੇਡ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਘਟੀਆਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਟੀਆ ਧਾਤ ਹੋਵੇ।
ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਦ੍ ਇਯਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਮਹਤੀ ਮੇਦੁਰੋਦਰਾ । ਮਾਯਾ ਮਦਮਹਾਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਸੁਰਾਸ੍ਵਾਦਲਵਾਦ੍ ਇਵ
ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਡੀ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ—ਮਾਇਆ, ਮਦ ਤੇ ਵਹਿਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਪੀਣ ਦੀ ਲਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਯਾਨਯਾ ਵਿਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਤਦਤਦ੍ਭਾਵਭੂਤਯਾ । ਇਦਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਤਾਪਾਦ੍ ਇਵ ਮਰੌ ਪਯਃ
ਇਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਸੱਚੀ, ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਜ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਵਾਸਨਾਸ਼੍ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਏਵਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਨਾਮਾਙ੍ਕਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਬ੍ਧਿਰ੍ ਅਮ੍ਬੁਭਿਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ—all ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਾਹਙ੍ਕਾਰਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਵਚਸ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤਃ । ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ ਹ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਯੋ ऽਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਨੋ ਹਿ ਤਤ੍
ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਦੂਜੀਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ; ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ।
ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਹਿਮਾਚ੍ ਛੌਕ੍ਲ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਮੁਧੈਵ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਭੇਦਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਹਙ੍ਕਾਰਯੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਪਨ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਭੇਦ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰਯੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਕਤਰਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਹਿ ਯਥਾ ਪਟਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯੇ ਪਟਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਪੜੇ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਮਿਟ ਗਈ ਤਾਂ ਕਪੜਾ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁਚ੍ਛਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਧਿਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਬਨ੍ਧਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤਥੈषਣਾਃ । ਸੁਵੈਰਾਗ੍ਯਵਿਵੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਸ਼ਪਯੇਨ੍ ਮਨਃ
ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਚਾ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਬੂਝ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮੇ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਚੇਜ੍ ਜਾਤਾ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ । ਮਨਨੋਤ੍ਕੇ ਮਨਸ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਵਪੁਰ੍ ਦੋषਾਯ ਕੇਵਲਮ੍
ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਵੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਮਨ ਉਚੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਤੀਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਰੂਪੇ ऽਥ ਵਾ ਤਤੇ । ਕੋ ਬਨ੍ਧਃ ਕਸ਼੍ ਚ ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਮੂਲਂ ਮਨਨਂ ਕੁਤਃ
ਜਦ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਕੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਜੜ ਦੇ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?
ਵਾਯੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਦਾ ਲਗਤਿ ਦੇਹਕੇ । ਤਦਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਹਸ੍ਤਾਙ੍ਗਰਸਨਾਪਲ੍ਲਵਾਵਲੀ
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਕੰਪਨ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਥ, ਅੰਗ, ਜੀਭ ਤੇ ਨਰਮ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਪਾਦਪੇ ਪਲ੍ਲਵਸ਼੍ਰੇਣੀਂ ਚਾਲਯਤ੍ਯ੍ ਅਨਿਲੋ ਯਥਾ । ਤਥੈਵਾਙ੍ਗਾਵਲੀਂ ਵਾਯੁਰ੍ ਦੇਹੇ ਸਞ੍ਚਾਲਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਿਨੀ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਨ ਚਲਾ ਨ ਚ ਚਾਲ੍ਯਤੇ । ਨ ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦੇਵਾਚਲ ਇਵਾਨਿਲੈਃ
ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਾ ਹਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਹਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਪਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ।
ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਬੋਧੇਨ ਜਗਨ੍ਤੀਮਾਨਿ ਦੀਪਵਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਬੋਧ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਕੋ ऽਯਂ ਮੁਧਾ ਮੋਹੋ ਭਵਤਾਮ੍ ਅਤਿਦੁਃਖਦਃ । ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਂ ਮਮਾਙ੍ਗਾਨਿ ਮਮੇਦਂ ਚੇਤਿ ਦੁਰ੍ਧਿਯਾਮ੍
ਫਿਰ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਬੇਵਕੂਫੀ ਭਰਿਆ ਭਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਹ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ, ਜੋ ਗਲਤ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿਚ੍ਛਲੋਲਤ੍ਵਾਨ੍ ਨੁਨ੍ਨਦृषਦਾਰਾਵਰਾਸ਼ਿਵਤ੍ । ਜ੍ਞਤ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾ ਸਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਅਡੋਲਤਾ ਤੇ ਅਟੱਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਣਨਾ, ਕਰਨਾ, ਭੋਗਣਾ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਮ੍ਮਨ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਕਰ੍ਤੇਤਿ ਜਾਯਤੇ । ਮੁਧੈਵਾਜ੍ਞਾਨਤਾਪੋਤ੍ਥਾ ਮृਗਤृष੍ਣੇਵ ਵਾਸਨਾ
ਉਥੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਨਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਭਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਲਪ।