ਆਬਾਲ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਦੈਵਂ ਤੁ ਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਤੋ ਜਯਤਿ ਪੌਰੁषਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਹੀ ਜੀਤਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਦੇਵੇਸ਼ਗੁਰੁਰ੍ ਏष ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਦੈਤ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਗੁਰੁਤਾਂ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਚਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਕਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦਵੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।
ਦੈਨ੍ਯਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾ ਅਪਿ ਸਾਧੋ ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਯਤ੍ਨੇਨ ਯਾਤਾ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯਤਾਮ੍
ਜੋ ਉੱਚੇ ਤੇ ਭਲੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਏ।
ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਵਿਭਵਾਢ੍ਯਾ ਯੇ ਨਾਨਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਦੋषੇਣ ਨਰਕਾਤਿਥਿਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕ ਅਨੇਕ ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਨਰਕ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਗਏ।
ਭਾਵਾਭਾਵਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਦਸ਼ਾਸੁ ਵਿਵਿਧਾਸੁ ਚ । ਸ੍ਵਪੌਰੁषਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਵਿਵृਤ੍ਤਾ ਭੂਤਜਾਤਯਃ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵਨ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤੋ ਗੁਰੁਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਸ੍ਵਤਸ਼੍ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਸਿਦ੍ਧਤਾ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨ ਦੈਵਸ੍ਯ ਕਦਾਚਨ
ਚਾਹੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਧਿਆਪਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ—ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ।
ਅਸ਼ੁਭੇषੁ ਸਮਾਵਿष੍ਟਂ ਸ਼ੁਭੇष੍ਵ੍ ਏਵਾਵਤਾਰਯੇਤ੍ । ਯਤ੍ਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੰਦ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਯਚ੍ ਛ੍ਰੇਯੋ ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਂ ਚ ਯਦ੍ ਅਪਾਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਆਚਰ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪੁਤ੍ਰੇਤਿ ਗੁਰਵਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਚੰਗਾ, ਨਿਰਥਕ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰ, ਪੁੱਤ; ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਇੱਉਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਥਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋ ਮੇ ਫਲਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਥਾ ਤਥਾ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਏਵ ਫਲਭਾਙ੍ ਨ ਤੁ ਦੈਵਤਃ
ਜਿੰਨਾ ਮੇਰਾ ਜਤਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪੌਰੁषਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਪੌਰੁषੋ ਧੀਮਤਾਂ ਕ੍ਰਮਃ । ਦੈਵਮ੍ ਆਸ਼੍ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਦੁਃਖੇ ਪੇਲਵਬੁਦ੍ਧਿषੁ
ਸਫਲਤਾ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਤਨ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਕਿਸਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੌਸਲਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਮੁਖਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ ਪੌਰੁषਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਫਲਤੋ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਗਮਾਦਿਕਃ
ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਕਰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਭੋਕ੍ਤਾ ਤृਪ੍ਯਤਿ ਨਾਭੋਕ੍ਤਾ ਗਨ੍ਤਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਨਾਗਤਿਃ । ਵਕ੍ਤਾ ਵਕ੍ਤਿ ਨ ਚਾਵਕ੍ਤਾ ਪੌਰੁषਂ ਸਫਲਂ ਨृਣਾਮ੍
ਜੋ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੱਜਦਾ। ਜੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਜੋ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਦੁਰਨ੍ਤੇਭ੍ਯਸ੍ ਸਙ੍ਕਟੇਭ੍ਯਸ੍ ਸੁਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਸਮੁਤ੍ਤਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਯਤ੍ਨੇਨ ਨ ਤੁ ਮੂਕਤਯਾਨਯਾ
ਸਾਫ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਯੋ ਯੋ ਯਥਾ ਪ੍ਰਯਤਤੇ ਸ ਸ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਫਲੈਕਭਾਕ੍ । ਨ ਤੁ ਤੂष੍ਣੀਂ ਸ੍ਥਿਤੇਨੇਹ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਫਲਮ੍
ਜੋ ਜਿਹੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।
ਸ਼ੁਭੇਨ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਸ਼ੁਭਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਫਲਮ੍ । ਅਸ਼ੁਭੇਨਾਸ਼ੁਭਂ ਰਾਮ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਚੰਗੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਮਾੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ।
ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਾਦ੍ ਇਹ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਚਿਰੇਣ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਾ ਯਾਸੌ ਦੈਵਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਇੱਥੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਇਹੀ ਕਿਸਮਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਦੈਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਨ ਚ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਉਕ੍ਤਂ ਦੈਵਾਭਿਧਾਨੇਨ ਸ੍ਵਂ ਲੋਕੇ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮ੍
ਕਿਸਮਤ ਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। 'ਕਿਸਮਤ' ਜੋ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਹੈ।
ਪੁਰੁषੋ ਜਾਯਤੇ ਲੋਕੇ ਵਰ੍ਧਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਨ ਤਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦੈਵਂ ਜਰਾਯੌਵਨਬਾਲ੍ਯਵਾਨ੍
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ—ਚਾਹੇ ਬਚਪਨ ਹੋਵੇ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪਾ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਹਸ੍ਤਸ੍ਥਦ੍ਰਵ੍ਯਧਾਰਣਮ੍ । ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ਼੍ ਚ ਤਥਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਪੌਰੁषੇਣ ਨ ਦੈਵਤਃ
ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਣਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ ਫੜਨਾ, ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਿਲ-ਚਲ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਅਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪਕਕਾਰ੍ਯੈਕਪ੍ਰਯਤ੍ਨਪਰਤਾ ਬੁਧੈਃ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪੌਰੁषਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ऽਨਯਾ
ਜੋ ਕੰਮ ਮਨੁੱਖ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਤੀਜੇ ਲੈਣ ਲਈ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਧੀਜੀਵੀ 'ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਜਤਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕਾਰ੍ਯੈਕਪ੍ਰਯਤ੍ਨਪਰਤਾ ਤੁ ਯਾ । ਸੋਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤਚੇष੍ਟੇਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ऽਨਯਾ
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਤਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਮਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਯੋਨ੍ਨੀਯਤੇ ਧਿਯਾ
ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਜੋ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਲ-ਚਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਂ ਸਮਤਾਨਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਕਂ ਵਿਦੁਃ । ਤਦ੍ ਯੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਤੇ ਸੇਵ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧਵਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਅਨੰਤ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਕਸਦ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਸਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਗੁਣੋ ਮਤ੍ਯਾ ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਗੁਣਾਨ੍ ਮਤਿਃ । ਵਰ੍ਧੇਤੇ ਤੇ ਮਿਥੋ ऽਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸਰੋਬ੍ਦਾਵ੍ ਇਵ ਕਾਲਤਃ
ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਆ ਬਾਲ੍ਯਾਦ੍ ਅਲਮ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤੈਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮਾਦਿਭਿਃ । ਗੁਣੈਃ ਪੁਰੁषਯਤ੍ਨੇਨ ਸ੍ਵੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਹਿਤਃ
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਜਿਤਾ ਦੈਤ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਥਾਪਿਤਾ ਭੁਵਨਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਰਚਿਤਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤੀਹ ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਨ ਤੁ ਦੈਵਤਃ
ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਜਗਤ ਰਚਿਆ; ਇਹ ਸਭ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਜਗਤਿ ਪੁਰੁषਕਾਰਕਾਰਣੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੁਰੁ ਰਘੁਨਾਥ ਚਿਰਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮ੍ । ਵ੍ਰਜਸਿ ਤਰੁਸਰੀਸृਪਾਭਿਧਾਨਾਂ ਸੁਭਗ ਯਥਾ ਨ ਦਸ਼ਾਮ੍ ਅਸ਼ਙ੍ਕ ਏਵ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਰਘੁਨਾਥ, ਤੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਿਲੋਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰ। ਫਿਰ, ਸੁਭਾਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਦਰੱਖਤ ਜਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਨਾਕृਤਿਰ੍ ਨ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਾਸ੍ਪਦਂ ਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ । ਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਤ੍ ਪ੍ਰੌਢਂ ਦੈਵਂ ਨਾਮ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਇਹ ਕਿਸਮਤ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਸਮਝ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਕੀ ਹੈ?
ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਵ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਇਤੀਵ ਯਾਃ । ਗਿਰਸ੍ ਤਾ ਦੈਵਨਾਮ੍ਨੈਤਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਮੁਪਾਗਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਐਸਾ ਹੋਇਆ,' ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ 'ਕਿਸਮਤ' ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਮੰਨਤਾ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ।
ਤਥੈਵ ਮੂਢਮਤਿਭਿਰ੍ ਦੈਵਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਆਤ੍ਤੋ ਦੁਰਵਬੋਧੇਨ ਰਜ੍ਜਾਵ੍ ਇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਮਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਮੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸਮਤ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।