ਕਿਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ ਉਪਾਗਮੇ । ਹਰ੍षਮ੍ ਏਤੁ ਵਿषਾਦਂ ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ੇ ਜ੍ਞੋ ਜਗਨ੍ਮਯਃ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਗਤ-ਸਰੂਪ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਦृਸ਼ਾਵ੍ ਏਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤੇਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦੇ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕੇ
ਇਹ ਦੋ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਤਵਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ।
ਪਰੋ ऽਣੁਸ੍ ਸਕਲਾਤੀਤਰੂਪੋ ऽਹਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਃ । ਪ੍ਰਥਮਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਪਹਿਲਾ ਹੈ—'ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਂ'; ਦੂਜਾ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਂ'।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਦृਗ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਤੁ ਤृਤੀਯਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨਘ । ਦੇਹੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਹੋਰ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਹੀਂ।
ਅਥ ਵੈਤਤ੍ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਅਪਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਕਲਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਯਥੇਚ੍ਛਂ ਤਦ੍ ਉਪਾਲਮ੍ਬ੍ਯ ਤਿष੍ਠਾਵष੍ਟਬ੍ਧਤਤ੍ਪਦਃ
ਪਰ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਸਰ੍ਵਾਤੀਤਸ੍ਵਰੂਪੋ ऽਪਿ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਤਿਗੋ ऽਪਿ ਚ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਪੂਰਿਤਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲਤ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚਾਨਣ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯੈਵ ਪਸ਼੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ ਏਵਾਸਿ ਸਦੋਦਿਤਃ । ਸਂਸ਼ਯਂ ਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਤ੍ਯਜ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਵੇਖ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹੀ ਹੈਂ ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਗੰਢ ਛੱਡ ਦੇ।
ਨਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਮਯਾ ਰਾਮ ਨ ਚਾਪ੍ਤਵਚਨਾਦਿਨਾ । ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਰਾਮਾ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ। ਹਰ ਵੇਲੇ, ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧਾ ਤਜਰਬਾ ਹੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਤ੍ ਸਂਵਿਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਲਚਲ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ।
ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਅਸੌ ਦੇਵੋ ਨਾਣੁਰ੍ ਨਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ ਅਸੌ । ਨਾਪ੍ਯ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਸ ਏਵੇਦਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਉਹ ਨਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ; ਨਾਂ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਸ ਏਵੇਦਂ ਚ ਵਦਤਿ ਸ ਚ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਨ ਤਦਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਨੈਤਤ੍ ਪਸ਼੍ਯ ਮਾਯਾਮ੍ ਅਨਾਮਯਾਮ੍
ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੋਲਣਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖ।
ਨਾਤ੍ਮਾਯਮ੍ ਅਯਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਭੇਦ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤੇਨੈਵ ਸਰ੍ਵਗਤਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿषੁ ਕਾਲੇषੁ ਭਾਸੁਰਃ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਕੇਵਲਂ ਨ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਿੰਨੋ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸਤ੍ਸ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਜੀਵਤ੍ਵੇਨਾਭਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਆਤ੍ਮਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਅਣਗਿਣਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ, ਆਠ-ਭਾਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੋਦਯਾਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਸਂਸ੍ਥਃ ਖੇ ਘਨਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਇਵਾਨਿਲਃ
ਸਿਰਫ ਆਠ-ਭਾਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਣੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਹਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਨ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਯਦ੍ਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਤ੍ਤਾ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਚਿੱਤ-ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਹੈ।
ਸਤਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਜੀਵਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੋਪਲਃ । ਸਤਿ ਵਾਯਾਵ੍ ਇਵ ਰਜਸ੍ ਸਤਿ ਦੀਪ ਇਵੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਠ-ਅੰਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹੋਣ ਤੇ ਧੂੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੀਵੇ ਹੋਣ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਯਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯੇਚ੍ਛਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਸਤਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਭਾਨਾਵ੍ ਇਵ ਜਨੈषਣਾ
ਇਹ ਅਠ-ਅੰਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
ਯਦਿ ਸੂਰ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਦ੍ਵਸ਼ੋਦਿਤਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ऽਯਂ ਭਾਸ੍ਵਤਃ ਕਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍
ਜੇ ਸੂਰਜ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯਦ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੇਵੇ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਾਲਬ੍ਧਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਦੇਹੋ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਤਤ੍ ਕਿਮ੍ ਉਨ੍ਨष੍ਟਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਗੁਆਚਦਾ ਹੈ?
ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਨਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ ਨੋਜ੍ਝਤਿ । ਨ ਮੁਕ੍ਤੋ ਨ ਚ ਬਦ੍ਧੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਵਬੋਧਾਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਨਿਰਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤਾਂ ਗਤਾ । ਸਰ੍ਪਰਜ੍ਜੁਭ੍ਰਮਾਕਾਰਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਦੁਃਖਾਯ ਕੇਵਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ, ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਜਾਤੋ ऽਯਮ੍ ਅਜਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤੁ ਨਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛੇਦਾਨ੍ ਨ ਬਦ੍ਧੋ ऽਯਂ ਕਦਾਚਨ । ਬਨ੍ਧਾਭਾਵੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਙ੍ਗੁਣਵਿਸ਼ਿष੍ਟੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਅਵਿਚਾਰਵਸ਼ਾਨ੍ ਮੂਢੋ ਲੋਕੋ ऽਯਂ ਪਰਿਰੋਦਿਤਿ
ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਕਿਤਾਸ਼ੇषਪੂਰ੍ਵਾਪਰਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਮਾ ਸ਼ੋਕਂ ਗਚ੍ਛ ਸੁਮਤੇ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੋਪਹਤਲੋਕਵਤ੍
ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਸੁਮਤਿ, ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ।
ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਕਲਨੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਮਿਕੇ ਸਦਾ । ਵਿਦੁषਾ ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੇਵਾਤ੍ਮਮੌਨਿਨਾ
ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਵਿਆਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨਭਸਃ ਪृष੍ਠੇ ਨ ਪਾਤਾਲੇ ਨ ਭੂਤਲੇ । ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਹਿ ਚੇਤੋ ਵਿਮਲਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਵਬੋਧਿਤਮ੍
ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਉਪਰ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ। ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਸਕਲਾਸ਼ਾਸ੍ਵ੍ ਅਸਂਸਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤਸਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਥਿਤਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਰ੍ ਆਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧੋ ਵਿਮਲੋ ਨੋਦਿਤਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਸਃ । ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਦੀਨਤਯਾ ਰਾਮ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਭਿਵਾਞ੍ਛ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।