ਕਾਠਿਨ੍ਯਦ੍ਰਵਣਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਵਾਵਕਾਸ਼ਾਵਲੋਕਨੇ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਵਾਰ੍ਯਨਿਲਖਾਗ੍ਨਿषੁ
ਸਖ਼ਤੀ, ਪਘਲਣ, ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ—ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਅਕਾਸ਼—ਸਭ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤੈਵਾਸ੍ਤਿ ਨ ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਯਯਾ ਨਾਮ ਵਿਨਾ ਚਿਤਾ । ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤਜਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਣਾ, ਪਾਗਲ ਦੀ ਬਕਵਾਸ ਸਮਝੋ।
ਏਕੋ ਜਗਨ੍ਤਿ ਸਕਲਾਨਿ ਸਮਸ੍ਤਕਾਲਕਲ੍ਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ਤਰਗਤਾਨਿ ਗਤਾਗਤਾਨਿ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਨੇਤਰਕਲਾਕਲਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਚਿਦ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ਮਤਿਰ੍ ਭਵ ਭਵਾਤਿਗਤੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍
ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਮਝ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਹੋਣ-ਅਹੋਣ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾ।
ਏਵਂਵਿਚਾਰਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਦ੍ਵੈਤਤ੍ਯਾਗੇਨ ਰਾਘਵ । ਸ੍ਵੋ ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਿਰ੍ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਦਵੈਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਘਵ, ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਸੁਭਾਵ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਪਥਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਅਥੇਮਾਮ੍ ਅਪਰਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮਾਨਯਾ ਯਥਾ । ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਚਲਂ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ਚ ਦਿਵ੍ਯਦृਕ੍
ਹੁਣ ਇਹ ਹੋਰ ਨਜ਼ਰ ਸੁਣ, ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਵੇਖੇਗਾ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਅਹਂ ਖਮ੍ ਅਹਮ੍ ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਦਿਸ਼ੋ ऽਹਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਅਹਂ ਦੈਤ੍ਯਾ ਅਹਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ ਸ਼ੈਲਾਸ਼੍ ਚਾਹਮ੍ ਅਹਂ ਮਹਃ
ਮੈਂ ਆਸਮਾਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਦੈਤ ਹਨ, ਮੈਂ ਦੇਵ ਹਨ, ਮੈਂ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵੀ ਹਾਂ।
ਤਮੋ ऽਹਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਭ੍ਰਾਣਿ ਭੂਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਕਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ । ਰਜੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਅਥਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ ਚ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍
ਮੈਂ ਹਨੇਰਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੱਦਲ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਜੋਸ਼ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ ऽਹਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ ਆਤ੍ਮੈਵ ਕਿਲ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਹ ਹਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਤਿੰਨੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਉਹ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨੂਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਤਯਾ ਜਗਤ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਹਰ੍षਵਿषਾਦਾਭ੍ਯਾਂ ਨਾਵਸ਼ਃ ਪਰਿਭੂਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨ੍ਮਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਲ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ऽਨਘ । ਕਿਮ੍ ਆਤ੍ਮੀਯਂ ਪਰਂ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਮਲੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਦ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਮੇਰਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਪਰਾਇਆ? ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖ, ਆਖੋ।
ਕਿਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ ਉਪਾਗਮੇ । ਹਰ੍षਮ੍ ਏਤੁ ਵਿषਾਦਂ ਵਾ ਵਿਨਾਸ਼ੇ ਜ੍ਞੋ ਜਗਨ੍ਮਯਃ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਗਤ-ਸਰੂਪ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਦृਸ਼ਾਵ੍ ਏਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤੇਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦੇ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕੇ
ਇਹ ਦੋ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਤਵਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ।
ਪਰੋ ऽਣੁਸ੍ ਸਕਲਾਤੀਤਰੂਪੋ ऽਹਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਃ । ਪ੍ਰਥਮਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਪਹਿਲਾ ਹੈ—'ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਂ'; ਦੂਜਾ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਂ'।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਦृਗ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਤੁ ਤृਤੀਯਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨਘ । ਦੇਹੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਹੋਰ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਹੀਂ।
ਅਥ ਵੈਤਤ੍ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਅਪਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਕਲਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਯਥੇਚ੍ਛਂ ਤਦ੍ ਉਪਾਲਮ੍ਬ੍ਯ ਤਿष੍ਠਾਵष੍ਟਬ੍ਧਤਤ੍ਪਦਃ
ਪਰ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਸਰ੍ਵਾਤੀਤਸ੍ਵਰੂਪੋ ऽਪਿ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਤਿਗੋ ऽਪਿ ਚ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਪੂਰਿਤਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲਤ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚਾਨਣ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯੈਵ ਪਸ਼੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ ਏਵਾਸਿ ਸਦੋਦਿਤਃ । ਸਂਸ਼ਯਂ ਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਤ੍ਯਜ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਵੇਖ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹੀ ਹੈਂ ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਗੰਢ ਛੱਡ ਦੇ।
ਨਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਮਯਾ ਰਾਮ ਨ ਚਾਪ੍ਤਵਚਨਾਦਿਨਾ । ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਰਾਮਾ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ। ਹਰ ਵੇਲੇ, ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧਾ ਤਜਰਬਾ ਹੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਤ੍ ਸਂਵਿਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਲਚਲ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ।
ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਅਸੌ ਦੇਵੋ ਨਾਣੁਰ੍ ਨਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ ਅਸੌ । ਨਾਪ੍ਯ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਸ ਏਵੇਦਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਉਹ ਨਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ; ਨਾਂ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਸ ਏਵੇਦਂ ਚ ਵਦਤਿ ਸ ਚ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਨ ਤਦਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਨੈਤਤ੍ ਪਸ਼੍ਯ ਮਾਯਾਮ੍ ਅਨਾਮਯਾਮ੍
ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੋਲਣਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖ।
ਨਾਤ੍ਮਾਯਮ੍ ਅਯਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਭੇਦ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤੇਨੈਵ ਸਰ੍ਵਗਤਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿषੁ ਕਾਲੇषੁ ਭਾਸੁਰਃ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਕੇਵਲਂ ਨ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਿੰਨੋ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸਤ੍ਸ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਜੀਵਤ੍ਵੇਨਾਭਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਆਤ੍ਮਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਅਣਗਿਣਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ, ਆਠ-ਭਾਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੋਦਯਾਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਸਂਸ੍ਥਃ ਖੇ ਘਨਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਇਵਾਨਿਲਃ
ਸਿਰਫ ਆਠ-ਭਾਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਣੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਹਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਨ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਯਦ੍ਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਤ੍ਤਾ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਚਿੱਤ-ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਹੈ।
ਸਤਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਜੀਵਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੋਪਲਃ । ਸਤਿ ਵਾਯਾਵ੍ ਇਵ ਰਜਸ੍ ਸਤਿ ਦੀਪ ਇਵੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਠ-ਅੰਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹੋਣ ਤੇ ਧੂੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੀਵੇ ਹੋਣ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਯਂ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਸ੍ਯੇਚ੍ਛਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਸਤਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਭਾਨਾਵ੍ ਇਵ ਜਨੈषਣਾ
ਇਹ ਅਠ-ਅੰਗੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
ਯਦਿ ਸੂਰ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਦ੍ਵਸ਼ੋਦਿਤਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ऽਯਂ ਭਾਸ੍ਵਤਃ ਕਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍
ਜੇ ਸੂਰਜ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯਦ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੇਵੇ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਾਲਬ੍ਧਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਦੇਹੋ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਤਤ੍ ਕਿਮ੍ ਉਨ੍ਨष੍ਟਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਗੁਆਚਦਾ ਹੈ?