ਯਥਾ ਕਚਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ ਮਣਿਰਤ੍ਨੈਰ੍ ਮਹੋਰ੍ਮਯਃ । ਨਿਰਸ੍ਤਵਾਸਨਂ ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰੈਰ੍ ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਜੀਬ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਕੂਲਕਾषੈਰ੍ ਜਲਧਿਰ੍ ਨ ਰਜੋਭਿਰ੍ ਨਭਸ੍ਤਲਮ੍ । ਨ ਮ੍ਲਾਯਤਿ ਨਿਜੈਰ੍ ਲੋਕਵ੍ਯਵਹਾਰੈਰ੍ ਇਹਾਤ੍ਮਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਣਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਨਾਲ ਕਦੇ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਗਤੈਰ੍ ਅਭ੍ਯਾਗਤੈਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛੈਰ੍ ਮਲਿਨੈਸ਼੍ ਚਪਲੈਰ੍ ਜਡੈਃ । ਨ ਰਾਗੋ ਨਾਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ ਦ੍ਵੇषੋ ਭੋਗੈਸ਼੍ ਚਾਧਿਗਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ, ਸਾਫ ਜਾਂ ਗੰਦੀ, ਚਲਾਕ ਜਾਂ ਸੁਸਤ ਹੋਣ—ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਨਾ ਵੈਰ।
ਯਨ੍ ਮਨੋਮਨਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਮਗ੍ਰੇ ਜਗਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਲਾਸੋਲ੍ਲਸਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਡ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਹਂ ਯਚ੍ ਚ ਭੂਤਾਦਿ ਕਾਲਤ੍ਰਿਤਯਭਾਵਿ ਯਤ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ ਤਦ੍ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ 'ਮੈਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਸਰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਵਾ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਏਕਾਮ੍ ਉਪਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਲੇਪਕਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਧਰ੍षਸ਼ੋਕਦਸ਼ੇ ਕੁਤਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਓਹ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਓਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਨਜ਼ਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਜੋ ਲਪੇਟਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਹੌਸਲੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਸਤ੍ਯਂ ਹਿ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦਰ੍ਥਂ ਕਿਂ ਵਿਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਝੂਠ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਨੂੰ ਝੂਠ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਤੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ?
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਸ਼੍ਯ ਸੁਲੋਚਨ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰੌਢਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਵਾਨ੍ ਇਹ
ਗਲਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖ, ਏ ਸਾਫ-ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਸਹੀ ਨਜ਼ਰੀਏ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਯਤ੍ ਸੁਖਂ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਮ੍ । ਅਨੁਭੂਤਿਮਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸੁਖਸਂਵਿਦ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਾ । ਦਦਾਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਯ ਸਂਸਾਰਂ ਜ੍ਞਾਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਸੁਖੋਦਯਾ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਅਤੁੱਟ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸੁਖਮ੍ ਆਤ੍ਮਵਪੁਰ੍ ਵਿਦੁਃ । ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਾਵਲਿਤਂ ਬਦ੍ਧਂ ਤਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਸੁਖ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੰਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸੁਖਸਂਵਿਦ੍ ਅਨਾਮਯਾ । ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਮੁਕ੍ਤਾ ਚੇਤ੍ ਤਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਵਾਧਾ-ਘਟਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਯਾਨੁਭੂਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਗੋਚਰਾ । ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਤਾਮ੍ ਆਲਮ੍ਬ੍ਯ ਭਵਾਭਵਃ
ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌषੁਪ੍ਤੀ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਏषਾ ਹਿ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾਮ੍ । ਏਵਂ ਚ ਯਾਤਿ ਤੁਰ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਂ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਹ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਚੌਥੇ ਅਵਸਥਾ 'ਤੁਰਿਆ' ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮੁਕ੍ਤਾਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਾਯਾਂ ਪਰਯਾ ਧਿਯਾ । ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸਂਵਿਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਰਾਘਵ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਥੂਲੋ ਨ ਚੈਵਾਣੁਰ੍ ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਚੇਤਨਃ । ਨਾਚੇਤਨੋ ਨ ਚ ਜਡੋ ਨ ਚੈਵਾਸਨ੍ ਨ ਸਨ੍ਮਯਃ
ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਯੋਗ, ਨਾ ਚੇਤਨ, ਨਾ ਅਚੇਤਨ, ਨਾ ਜੜ, ਨਾ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ।
ਨਾਹਂ ਨਾਨ੍ਯੋ ਨ ਚੈਵੈਕੋ ਨਾਨੇਕੋ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੇਕਵਾਨ੍ । ਨਾਭ੍ਯਾਸ਼ਸ੍ਥੋ ਨ ਦੂਰਸ੍ਥੋ ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ
ਨਾ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਨਾ ਇਕਲਾ, ਨਾ ਕਈ, ਨਾ ਬਹੁਤਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਨੇੜੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਦੂਰ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਨਾ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ।
ਨਾਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਨਾਪਿ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਨ ਚਾਸਰ੍ਵੋ ਨ ਸਰ੍ਵਗਃ । ਨ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ਨਾਪਦਾਰ੍ਥੋ ਨਾਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪਞ੍ਚ ਚ
ਮੈਂ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਨਾ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ; ਮੈਂ ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹਾਂ, ਨਾ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ; ਨਾ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹੀ ਹਾਂ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਤਦਤੀਤਂ ਪਦਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਵੇਹਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਹਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਇਦਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਜਗਤ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਮਯਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮ-ਮਯਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਵੀ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
ਕਾਠਿਨ੍ਯਦ੍ਰਵਣਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਵਾਵਕਾਸ਼ਾਵਲੋਕਨੇ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਵਾਰ੍ਯਨਿਲਖਾਗ੍ਨਿषੁ
ਸਖ਼ਤੀ, ਪਘਲਣ, ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ—ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਅਕਾਸ਼—ਸਭ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤੈਵਾਸ੍ਤਿ ਨ ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਯਯਾ ਨਾਮ ਵਿਨਾ ਚਿਤਾ । ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤਜਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਣਾ, ਪਾਗਲ ਦੀ ਬਕਵਾਸ ਸਮਝੋ।
ਏਕੋ ਜਗਨ੍ਤਿ ਸਕਲਾਨਿ ਸਮਸ੍ਤਕਾਲਕਲ੍ਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ਤਰਗਤਾਨਿ ਗਤਾਗਤਾਨਿ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਨੇਤਰਕਲਾਕਲਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਚਿਦ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ਮਤਿਰ੍ ਭਵ ਭਵਾਤਿਗਤੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍
ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਮਝ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਹੋਣ-ਅਹੋਣ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾ।
ਏਵਂਵਿਚਾਰਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਦ੍ਵੈਤਤ੍ਯਾਗੇਨ ਰਾਘਵ । ਸ੍ਵੋ ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਿਰ੍ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਦਵੈਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਘਵ, ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਸੁਭਾਵ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਪਥਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਅਥੇਮਾਮ੍ ਅਪਰਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮਾਨਯਾ ਯਥਾ । ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਚਲਂ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ਚ ਦਿਵ੍ਯਦृਕ੍
ਹੁਣ ਇਹ ਹੋਰ ਨਜ਼ਰ ਸੁਣ, ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਵੇਖੇਗਾ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਅਹਂ ਖਮ੍ ਅਹਮ੍ ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਦਿਸ਼ੋ ऽਹਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਅਹਂ ਦੈਤ੍ਯਾ ਅਹਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ ਸ਼ੈਲਾਸ਼੍ ਚਾਹਮ੍ ਅਹਂ ਮਹਃ
ਮੈਂ ਆਸਮਾਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਦੈਤ ਹਨ, ਮੈਂ ਦੇਵ ਹਨ, ਮੈਂ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵੀ ਹਾਂ।
ਤਮੋ ऽਹਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਭ੍ਰਾਣਿ ਭੂਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਕਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ । ਰਜੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਅਥਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ ਚ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍
ਮੈਂ ਹਨੇਰਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੱਦਲ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਜੋਸ਼ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ ऽਹਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ ਆਤ੍ਮੈਵ ਕਿਲ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਹ ਹਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਤਿੰਨੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਉਹ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨੂਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਤਯਾ ਜਗਤ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਹਰ੍षਵਿषਾਦਾਭ੍ਯਾਂ ਨਾਵਸ਼ਃ ਪਰਿਭੂਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨ੍ਮਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਲ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ऽਨਘ । ਕਿਮ੍ ਆਤ੍ਮੀਯਂ ਪਰਂ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਮਲੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਦ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਮੇਰਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਪਰਾਇਆ? ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖ, ਆਖੋ।