ਨਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਸ੍ਨੇਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧਭਾਜਨਂ ਸ਼ੈਲਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ । ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਚ ਕਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਰਿਦੇਵਨਾ
ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਯਾਤਾਨਿ ਯਥਾ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਤृਣਜਾਲਾਨਿ ਤਥਾ ਭੂਤਾਨਿ ਭੂਤਕृਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਇੱਥੋਂ-ਉੱਥੋਂ ਘਾਹ ਦੇ ਤਣੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤृਣਾਨ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਧਿਜਲੇ ਯਥਾ । ਮੁਕ੍ਤਾਨ੍ਤਃਕਲਨਂ ਦੇਹਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਵੈ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਤਣੇ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤਤਯਾ ਦੇਹਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਸ਼੍ਲੇषਯਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤृਣਾਨ੍ਯ੍ ਆਵਰ੍ਤਵृਤ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਤਃਕਲਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ
ਆਤਮਾ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਹ ਦੇ ਟੰਡੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੋਧਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਰਜਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਤਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਪਨ੍ਦਵਸ਼ਤੋ ਵਾਰਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਵਰ੍ਤਮ੍ ਇਵਾਚ੍ਛਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਜਾਗ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਮਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਭੂਤੌਘਂ ਦੇਹਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਵਾਤਸ੍ਕਨ੍ਧਗਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਵਸੁਧਾਮਣ੍ਡਲਂ ਯਥਾ
ਫਿਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਪृਥਗ੍ਭੂਤਗਣਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਾਤੀਤੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਃ । ਪਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤ ਇਵਾਹਨਿ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਪੱਥਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਜਾਨਾਤ੍ਯ੍ ਅਥਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਾਨਮੇਯਾਮਯੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਮੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਵਤਯੇਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਂ ਸਂਵਿਦਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾਪ ਜਾਂ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਆਤ੍ਮੈਕਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚਿਤ੍ਖੇ ਵਸ੍ਤੁਜਾਲੈਰ੍ ਇਵੋਦਿਤਃ । ਤਰਙ੍ਗਕਣਕਲ੍ਲੋਲੈਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਅਮ੍ਬੁਧਾਵ੍ ਇਵ
ਇਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ ਤੇ ਉਚਾਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਮਹਾਬੋਧਾ ਵੀਤਰਾਗਾ ਗਤੈਨਸਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦਂ ਗਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਲੇ, ਰਾਗ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਕਚਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ ਮਣਿਰਤ੍ਨੈਰ੍ ਮਹੋਰ੍ਮਯਃ । ਨਿਰਸ੍ਤਵਾਸਨਂ ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰੈਰ੍ ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਜੀਬ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਕੂਲਕਾषੈਰ੍ ਜਲਧਿਰ੍ ਨ ਰਜੋਭਿਰ੍ ਨਭਸ੍ਤਲਮ੍ । ਨ ਮ੍ਲਾਯਤਿ ਨਿਜੈਰ੍ ਲੋਕਵ੍ਯਵਹਾਰੈਰ੍ ਇਹਾਤ੍ਮਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਣਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਨਾਲ ਕਦੇ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਗਤੈਰ੍ ਅਭ੍ਯਾਗਤੈਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛੈਰ੍ ਮਲਿਨੈਸ਼੍ ਚਪਲੈਰ੍ ਜਡੈਃ । ਨ ਰਾਗੋ ਨਾਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ ਦ੍ਵੇषੋ ਭੋਗੈਸ਼੍ ਚਾਧਿਗਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ, ਸਾਫ ਜਾਂ ਗੰਦੀ, ਚਲਾਕ ਜਾਂ ਸੁਸਤ ਹੋਣ—ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਨਾ ਵੈਰ।
ਯਨ੍ ਮਨੋਮਨਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਮਗ੍ਰੇ ਜਗਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਲਾਸੋਲ੍ਲਸਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਡ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਹਂ ਯਚ੍ ਚ ਭੂਤਾਦਿ ਕਾਲਤ੍ਰਿਤਯਭਾਵਿ ਯਤ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ ਤਦ੍ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ 'ਮੈਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਸਰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਵਾ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਏਕਾਮ੍ ਉਪਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਲੇਪਕਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਧਰ੍षਸ਼ੋਕਦਸ਼ੇ ਕੁਤਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਓਹ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਓਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਨਜ਼ਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਜੋ ਲਪੇਟਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਹੌਸਲੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਸਤ੍ਯਂ ਹਿ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦਰ੍ਥਂ ਕਿਂ ਵਿਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਝੂਠ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਨੂੰ ਝੂਠ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਤੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ?
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਸ਼੍ਯ ਸੁਲੋਚਨ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰੌਢਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਵਾਨ੍ ਇਹ
ਗਲਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖ, ਏ ਸਾਫ-ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਸਹੀ ਨਜ਼ਰੀਏ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਯਤ੍ ਸੁਖਂ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਮ੍ । ਅਨੁਭੂਤਿਮਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸੁਖਸਂਵਿਦ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਾ । ਦਦਾਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਯ ਸਂਸਾਰਂ ਜ੍ਞਾਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਸੁਖੋਦਯਾ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਅਤੁੱਟ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸੁਖਮ੍ ਆਤ੍ਮਵਪੁਰ੍ ਵਿਦੁਃ । ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਾਵਲਿਤਂ ਬਦ੍ਧਂ ਤਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਸੁਖ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੰਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸੁਖਸਂਵਿਦ੍ ਅਨਾਮਯਾ । ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਮੁਕ੍ਤਾ ਚੇਤ੍ ਤਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਵਾਧਾ-ਘਟਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਯਾਨੁਭੂਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਗੋਚਰਾ । ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਤਾਮ੍ ਆਲਮ੍ਬ੍ਯ ਭਵਾਭਵਃ
ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੌषੁਪ੍ਤੀ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਏषਾ ਹਿ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾਮ੍ । ਏਵਂ ਚ ਯਾਤਿ ਤੁਰ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਂ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਹ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਚੌਥੇ ਅਵਸਥਾ 'ਤੁਰਿਆ' ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮੁਕ੍ਤਾਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਾਯਾਂ ਪਰਯਾ ਧਿਯਾ । ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸਂਵਿਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਰਾਘਵ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਥੂਲੋ ਨ ਚੈਵਾਣੁਰ੍ ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਚੇਤਨਃ । ਨਾਚੇਤਨੋ ਨ ਚ ਜਡੋ ਨ ਚੈਵਾਸਨ੍ ਨ ਸਨ੍ਮਯਃ
ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਯੋਗ, ਨਾ ਚੇਤਨ, ਨਾ ਅਚੇਤਨ, ਨਾ ਜੜ, ਨਾ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ।
ਨਾਹਂ ਨਾਨ੍ਯੋ ਨ ਚੈਵੈਕੋ ਨਾਨੇਕੋ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੇਕਵਾਨ੍ । ਨਾਭ੍ਯਾਸ਼ਸ੍ਥੋ ਨ ਦੂਰਸ੍ਥੋ ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ
ਨਾ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਨਾ ਇਕਲਾ, ਨਾ ਕਈ, ਨਾ ਬਹੁਤਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਨੇੜੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਦੂਰ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਨਾ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ।
ਨਾਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਨਾਪਿ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਨ ਚਾਸਰ੍ਵੋ ਨ ਸਰ੍ਵਗਃ । ਨ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ਨਾਪਦਾਰ੍ਥੋ ਨਾਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪਞ੍ਚ ਚ
ਮੈਂ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਨਾ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ; ਮੈਂ ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹਾਂ, ਨਾ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ; ਨਾ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹੀ ਹਾਂ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਤਦਤੀਤਂ ਪਦਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਵੇਹਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਹਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਇਦਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਜਗਤ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਮਯਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮ-ਮਯਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਵੀ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।