ਗਤੇਤਰੇਤਰਾਪੇਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸਰਃਪਙ੍ਕੋਪਲਾਮ੍ਭਸਾਮ੍ । ਯਥਾ ਰਾਘਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਥਾ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕੀਚੜ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹੈ।
ਯਾਦृਸ਼ੋ ऽਬ੍ਧਿਧਰਾਦ੍ਯਾਨਾਂ ਨਿਰਿਚ੍ਛਾਪਰਿਦੇਵਨਃ । ਸਂਯੋਗੋ ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ ਚ ਤਾਦृਸ਼ੋ ਦੇਹਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜਿੰਦ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਵੀ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਿਤਵੇਤਾਲਵਿਕਾਰਭਯਭੀਤਯਃ । ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਏਤੇ ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਸੁਖਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਿਤ ਭੂਤ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਝੂਠਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ, ਸੁਖ ਆਦਿ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹਨ।
ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਾਦ੍ ਰਚਿਤਾ ਜਨਤਾਃ ਪृਥਕ੍ । ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਵਿਟਪਾਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਇਵ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਾष੍ਠੇਤਰਤ੍ ਕਾष੍ਠਨਰੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਭੂਤਪਿਣ੍ਡੇਤਰਦ੍ ਦੇਹੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਠ ਦੇ ਪਤਲੇ ਵਿੱਚ ਕਠ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਠ ਜੋੜ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਵਿਕ੍ਸ਼ੋਭਨਾਸ਼ੋਤ੍ਪਾਦੇषੁ ਹੇ ਜਨਾਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਕਿਂ ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਸ਼ਂ ਗਤਾਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਿਲਣ, ਬਣਨ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਏ ਲੋਕੋ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ?
ਕੋ ਨਾਮਾਤਿਸ਼ਯਃ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਪਰਨਾਮ੍ਨਿ ਵਾ । ਕੇਵਲੇ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤੇ ਪ੍ਰੋਦ੍ਭੂਤੇ ऽਰ੍ਜੁਨਵਾਤਵਤ੍
ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਧੂੜ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ?
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਂਸ਼ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਏਵ ਤੁष੍ਟਯੇ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਂ ਤੁ ਯਥਾਭੂਤਭੂਤਪਞ੍ਚਕਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਅਕਾਰਾਂ ਤੇ ਬਣਾਵਟਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ।
ਮਿਥਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਪੁਤ੍ਰਿਕਯੋਰ੍ ਯਥੈਕੋਪਲਸਂਸ੍ਥਯੋਃ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਰ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਰਾਗਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਗੁੜੀਆਂ ਇੱਕ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਚਿਪਕੀਆਂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ।
ਮृਤ੍ਪੁਂਸਾਂ ਯਾਦृਸ਼ੋ ऽਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼ਯਸ੍ ਸਙ੍ਗਮੇ ਭਵੇਤ੍ । ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਮਨਸਾਮ੍ ਸਙ੍ਗਮੇ ਤਾਦृਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਤਲੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਕਸਦ ਜਾਂ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਣੇ ਲਗਾਵ ਦੇ ਹੋਵੇ।
ਨਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਸ੍ਨੇਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧਭਾਜਨਂ ਸ਼ੈਲਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ । ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਚ ਕਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਰਿਦੇਵਨਾ
ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਯਾਤਾਨਿ ਯਥਾ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਤृਣਜਾਲਾਨਿ ਤਥਾ ਭੂਤਾਨਿ ਭੂਤਕृਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਇੱਥੋਂ-ਉੱਥੋਂ ਘਾਹ ਦੇ ਤਣੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤृਣਾਨ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਧਿਜਲੇ ਯਥਾ । ਮੁਕ੍ਤਾਨ੍ਤਃਕਲਨਂ ਦੇਹਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਵੈ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਤਣੇ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤਤਯਾ ਦੇਹਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਸ਼੍ਲੇषਯਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤृਣਾਨ੍ਯ੍ ਆਵਰ੍ਤਵृਤ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਤਃਕਲਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ
ਆਤਮਾ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਹ ਦੇ ਟੰਡੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੋਧਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਰਜਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਤਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਪਨ੍ਦਵਸ਼ਤੋ ਵਾਰਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਵਰ੍ਤਮ੍ ਇਵਾਚ੍ਛਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਜਾਗ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਮਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਭੂਤੌਘਂ ਦੇਹਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਵਾਤਸ੍ਕਨ੍ਧਗਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਵਸੁਧਾਮਣ੍ਡਲਂ ਯਥਾ
ਫਿਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਪृਥਗ੍ਭੂਤਗਣਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਾਤੀਤੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਃ । ਪਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤ ਇਵਾਹਨਿ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਪੱਥਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਜਾਨਾਤ੍ਯ੍ ਅਥਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਾਨਮੇਯਾਮਯੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਮੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਵਤਯੇਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਂ ਸਂਵਿਦਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾਪ ਜਾਂ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਆਤ੍ਮੈਕਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚਿਤ੍ਖੇ ਵਸ੍ਤੁਜਾਲੈਰ੍ ਇਵੋਦਿਤਃ । ਤਰਙ੍ਗਕਣਕਲ੍ਲੋਲੈਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਅਮ੍ਬੁਧਾਵ੍ ਇਵ
ਇਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ ਤੇ ਉਚਾਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਮਹਾਬੋਧਾ ਵੀਤਰਾਗਾ ਗਤੈਨਸਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦਂ ਗਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਲੇ, ਰਾਗ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਕਚਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ ਮਣਿਰਤ੍ਨੈਰ੍ ਮਹੋਰ੍ਮਯਃ । ਨਿਰਸ੍ਤਵਾਸਨਂ ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰੈਰ੍ ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਜੀਬ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਕੂਲਕਾषੈਰ੍ ਜਲਧਿਰ੍ ਨ ਰਜੋਭਿਰ੍ ਨਭਸ੍ਤਲਮ੍ । ਨ ਮ੍ਲਾਯਤਿ ਨਿਜੈਰ੍ ਲੋਕਵ੍ਯਵਹਾਰੈਰ੍ ਇਹਾਤ੍ਮਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਣਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਨਾਲ ਕਦੇ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਗਤੈਰ੍ ਅਭ੍ਯਾਗਤੈਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛੈਰ੍ ਮਲਿਨੈਸ਼੍ ਚਪਲੈਰ੍ ਜਡੈਃ । ਨ ਰਾਗੋ ਨਾਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ ਦ੍ਵੇषੋ ਭੋਗੈਸ਼੍ ਚਾਧਿਗਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ, ਸਾਫ ਜਾਂ ਗੰਦੀ, ਚਲਾਕ ਜਾਂ ਸੁਸਤ ਹੋਣ—ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਨਾ ਵੈਰ।
ਯਨ੍ ਮਨੋਮਨਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਮਗ੍ਰੇ ਜਗਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਲਾਸੋਲ੍ਲਸਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਡ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਹਂ ਯਚ੍ ਚ ਭੂਤਾਦਿ ਕਾਲਤ੍ਰਿਤਯਭਾਵਿ ਯਤ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ ਤਦ੍ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ 'ਮੈਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਸਰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਵਾ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਏਕਾਮ੍ ਉਪਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਲੇਪਕਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਧਰ੍षਸ਼ੋਕਦਸ਼ੇ ਕੁਤਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਓਹ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਓਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਨਜ਼ਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਜੋ ਲਪੇਟਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਹੌਸਲੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਸਤ੍ਯਂ ਹਿ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦਰ੍ਥਂ ਕਿਂ ਵਿਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਝੂਠ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਨੂੰ ਝੂਠ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਤੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ?
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਸ਼੍ਯ ਸੁਲੋਚਨ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰੌਢਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਵਾਨ੍ ਇਹ
ਗਲਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖ, ਏ ਸਾਫ-ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਸਹੀ ਨਜ਼ਰੀਏ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਯਤ੍ ਸੁਖਂ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਮ੍ । ਅਨੁਭੂਤਿਮਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸੁਖਸਂਵਿਦ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਾ । ਦਦਾਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਯ ਸਂਸਾਰਂ ਜ੍ਞਾਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਸੁਖੋਦਯਾ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਅਤੁੱਟ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।