ਵਾਸਨਾਵਲਿਤੋ ਜੀਵੋ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਕਪਿਰ੍ ਵਨਤਰੁਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਰ੍ਵਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਵਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਸ੍ ਤਦ੍ ਅਪਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਤਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ऽਨ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚ ਰਾਘਵ
ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਜੀਵਾ ਵਾਸਨਯਾ ਸ੍ਵਯਾ । ਚਿਰਂ ਤਦੁਪਜੀਵਿਨ੍ਯਾ ਧੂਰ੍ਤਧਾਤ੍ਰ੍ਯੇਵ ਬਾਲਕਾਃ
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਲਾਕ ਦਾਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਵਲਿਤਾ ਜੀਰ੍ਣਾਃ ਪਰ੍ਵਤਕੁਕ੍ਸ਼ਿषੁ । ਜਰਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਦੁਃਖੇਨ ਜੀਵਿਤਂ ਜੀਵਜੀਵਕਾਃ
ਆਪਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਜੀਵ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜਰਢਜਗਦੁਪੋਢਦੁਃਖਭਾਰਾਃ ਪਰਿਣਤਜਰ੍ਜਰਜੀਵਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਃ । ਹृਦਯਜਨਿਤਵਾਸਨਾਨੁਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਰਕਭਰੇ ਜਨਤਾਸ਼੍ ਚਿਰਂ ਪਤਨ੍ਤਿ
ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ, ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੁਕਸਾਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਘਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਸਭਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੁਪਚਾਪ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਦੇਹੇ ਜਾਤੇ ਨ ਜਾਤੋ ऽਸਿ ਦੇਹੇ ਨष੍ਟੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਸਿ । ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿष੍ਕਲਙ੍ਕਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਸ੍ ਤਵ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੂੰ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ; ਸਰੀਰ ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਯਃ ਕੁਣ੍ਡਬਦਰਨ੍ਯਾਯੋ ਯਾ ਘਟਾਕਾਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਤਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਾ
ਕੁਆਂ ਅਤੇ ਬੇਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ, ਜਾਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ — ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ।
ਵਿਨਾਸ਼ਿਨਿ ਵਿਨष੍ਟੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤੇ । ਵਿਨਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ ਯਃ ਖੇਦੀ ਤਂ ਧਿਗ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਧਚੇਤਨਮ੍
ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਜਦੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ ਮਿਟ ਗਿਆ' ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨ ਵਾਲਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
ਯਾਦृਸ਼ੋ ਰਸ਼੍ਮਿਰਥਯੋਸ੍ ਸ੍ਨੇਹੋਦ੍ਵੇਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ੋ ਦੇਹਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸੁਖੈਸ਼੍ ਚਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣ ਅਤੇ ਰਥ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਗਾਵਟ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹੈ।
ਗਤੇਤਰੇਤਰਾਪੇਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸਰਃਪਙ੍ਕੋਪਲਾਮ੍ਭਸਾਮ੍ । ਯਥਾ ਰਾਘਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਥਾ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕੀਚੜ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹੈ।
ਯਾਦृਸ਼ੋ ऽਬ੍ਧਿਧਰਾਦ੍ਯਾਨਾਂ ਨਿਰਿਚ੍ਛਾਪਰਿਦੇਵਨਃ । ਸਂਯੋਗੋ ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ ਚ ਤਾਦृਸ਼ੋ ਦੇਹਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜਿੰਦ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਵੀ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਿਤਵੇਤਾਲਵਿਕਾਰਭਯਭੀਤਯਃ । ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਏਤੇ ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਸੁਖਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਿਤ ਭੂਤ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਝੂਠਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ, ਸੁਖ ਆਦਿ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹਨ।
ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਾਦ੍ ਰਚਿਤਾ ਜਨਤਾਃ ਪृਥਕ੍ । ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਵਿਟਪਾਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਇਵ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਾष੍ਠੇਤਰਤ੍ ਕਾष੍ਠਨਰੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਭੂਤਪਿਣ੍ਡੇਤਰਦ੍ ਦੇਹੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਠ ਦੇ ਪਤਲੇ ਵਿੱਚ ਕਠ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਠ ਜੋੜ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਵਿਕ੍ਸ਼ੋਭਨਾਸ਼ੋਤ੍ਪਾਦੇषੁ ਹੇ ਜਨਾਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਕਿਂ ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਸ਼ਂ ਗਤਾਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਿਲਣ, ਬਣਨ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਏ ਲੋਕੋ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ?
ਕੋ ਨਾਮਾਤਿਸ਼ਯਃ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਪਰਨਾਮ੍ਨਿ ਵਾ । ਕੇਵਲੇ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤੇ ਪ੍ਰੋਦ੍ਭੂਤੇ ऽਰ੍ਜੁਨਵਾਤਵਤ੍
ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਧੂੜ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ?
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਂਸ਼ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਏਵ ਤੁष੍ਟਯੇ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਂ ਤੁ ਯਥਾਭੂਤਭੂਤਪਞ੍ਚਕਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਅਕਾਰਾਂ ਤੇ ਬਣਾਵਟਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ।
ਮਿਥਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਪੁਤ੍ਰਿਕਯੋਰ੍ ਯਥੈਕੋਪਲਸਂਸ੍ਥਯੋਃ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਰ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਰਾਗਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਗੁੜੀਆਂ ਇੱਕ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਚਿਪਕੀਆਂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ।
ਮृਤ੍ਪੁਂਸਾਂ ਯਾਦृਸ਼ੋ ऽਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼ਯਸ੍ ਸਙ੍ਗਮੇ ਭਵੇਤ੍ । ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਮਨਸਾਮ੍ ਸਙ੍ਗਮੇ ਤਾਦृਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਤਲੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਕਸਦ ਜਾਂ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਣੇ ਲਗਾਵ ਦੇ ਹੋਵੇ।
ਨਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਸ੍ਨੇਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧਭਾਜਨਂ ਸ਼ੈਲਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ । ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ ਚ ਕਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਰਿਦੇਵਨਾ
ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਯਾਤਾਨਿ ਯਥਾ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਤृਣਜਾਲਾਨਿ ਤਥਾ ਭੂਤਾਨਿ ਭੂਤਕृਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਇੱਥੋਂ-ਉੱਥੋਂ ਘਾਹ ਦੇ ਤਣੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤृਣਾਨ੍ਯ੍ ਅਬ੍ਧਿਜਲੇ ਯਥਾ । ਮੁਕ੍ਤਾਨ੍ਤਃਕਲਨਂ ਦੇਹਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਵੈ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਤਣੇ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤਤਯਾ ਦੇਹਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਸ਼੍ਲੇषਯਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤृਣਾਨ੍ਯ੍ ਆਵਰ੍ਤਵृਤ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਤਃਕਲਨੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ
ਆਤਮਾ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਹ ਦੇ ਟੰਡੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੋਧਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਰਜਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਤਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਵਸ੍ਪਨ੍ਦਵਸ਼ਤੋ ਵਾਰਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਵਰ੍ਤਮ੍ ਇਵਾਚ੍ਛਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਜਾਗ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਮਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਭੂਤੌਘਂ ਦੇਹਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਵਾਤਸ੍ਕਨ੍ਧਗਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਵਸੁਧਾਮਣ੍ਡਲਂ ਯਥਾ
ਫਿਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਪृਥਗ੍ਭੂਤਗਣਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਾਤੀਤੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਃ । ਪਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤ ਇਵਾਹਨਿ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਪੱਥਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਜਾਨਾਤ੍ਯ੍ ਅਥਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਾਨਮੇਯਾਮਯੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਮੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਵਤਯੇਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਂ ਸਂਵਿਦਮ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾਪ ਜਾਂ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਆਤ੍ਮੈਕਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚਿਤ੍ਖੇ ਵਸ੍ਤੁਜਾਲੈਰ੍ ਇਵੋਦਿਤਃ । ਤਰਙ੍ਗਕਣਕਲ੍ਲੋਲੈਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਅਮ੍ਬੁਧਾਵ੍ ਇਵ
ਇਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ ਤੇ ਉਚਾਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਮਹਾਬੋਧਾ ਵੀਤਰਾਗਾ ਗਤੈਨਸਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦਂ ਗਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਲੇ, ਰਾਗ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।