ਏਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਜੀਵਸ੍ਯ ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕਾਦਿषੁ । ਬਹੁਧਾ ਬਹੁषੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਕਿਲਾਨਘ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਬ੍ਰਹਦਾਰਣਯਕ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ।
ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਾਸੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸੁ ਕੁਵਿਕਲ੍ਪਕੁਤਾਰ੍ਕਿਕੈਃ । ਮੋਹਾਯ ਕੇਵਲਂ ਮੂਢੈਰ੍ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾਃ
ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸੋਚ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਤਲਬਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਭਟਕਣ ਲਈ ਹੀ ਘੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਬੇਕਾਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਰਥ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ ਏष ਮਹਾਬਾਹੋ ਜੀਵਸ੍ ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਮ੍ । ਮੂਕੇਨਾਤਿਵਰਾਕੇਣ ਦੇਹਕੇਨੇਹ ਕਿਂ ਕृਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਇਹ ਜੀਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ?
ਆਧਾਰਾਧੇਯਯੋਰ੍ ਏਕਨਾਸ਼ੇਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨष੍ਟਤਾ । ਯਥਾ ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਨਾਸ਼ੇ ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਨष੍ਟਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਏਕਪਰ੍ਣਰਸੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਰਸੋ ਨੈਤਿ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਯਾਤਿ ਪਰ੍ਣਰਸਸ਼੍ ਚਾਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਾਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰਸ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਰਸ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—
ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦੇਹੀ ਨ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਪਦੇ ਤਥਾ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਨਾਸ਼ੇ ਵਿਨष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਯਸ੍ਯਾਮਤੇਰ੍ ਭ੍ਰਮਃ । ਮਾਤੁਸ੍ ਸ੍ਤਨਤਟਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯੇ ਵੇਤਾਲ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ', ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਭੁਲਕੜੀ ਐਸੇ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਉੱਠ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਸਾਵ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੋ ਹਿ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਉੱਭਰਿਆ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਨਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮृਤੋ ਨष੍ਟ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਤਚ੍ ਚ ਮृषਾ ਨ ਸਤ੍ । ਸ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ऽਨੁਭੂਯਤੇ
ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ', ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹੋਹ੍ਯਤੇ ਜਨੈਰ੍ ਓਘਤਰਙ੍ਗਾਨ੍ਤਸ੍ ਤृਣੈਰ੍ ਇਵ । ਮਰਣਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਤੁ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਿਰੋਹਿਤੈਃ
ਇਥੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵਲਿਤੋ ਜੀਵੋ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਕਪਿਰ੍ ਵਨਤਰੁਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਰ੍ਵਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਵਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਸ੍ ਤਦ੍ ਅਪਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਤਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ऽਨ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚ ਰਾਘਵ
ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਜੀਵਾ ਵਾਸਨਯਾ ਸ੍ਵਯਾ । ਚਿਰਂ ਤਦੁਪਜੀਵਿਨ੍ਯਾ ਧੂਰ੍ਤਧਾਤ੍ਰ੍ਯੇਵ ਬਾਲਕਾਃ
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਲਾਕ ਦਾਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਵਲਿਤਾ ਜੀਰ੍ਣਾਃ ਪਰ੍ਵਤਕੁਕ੍ਸ਼ਿषੁ । ਜਰਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਦੁਃਖੇਨ ਜੀਵਿਤਂ ਜੀਵਜੀਵਕਾਃ
ਆਪਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਜੀਵ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜਰਢਜਗਦੁਪੋਢਦੁਃਖਭਾਰਾਃ ਪਰਿਣਤਜਰ੍ਜਰਜੀਵਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਃ । ਹृਦਯਜਨਿਤਵਾਸਨਾਨੁਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਰਕਭਰੇ ਜਨਤਾਸ਼੍ ਚਿਰਂ ਪਤਨ੍ਤਿ
ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ, ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੁਕਸਾਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਘਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਸਭਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੁਪਚਾਪ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਦੇਹੇ ਜਾਤੇ ਨ ਜਾਤੋ ऽਸਿ ਦੇਹੇ ਨष੍ਟੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਸਿ । ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿष੍ਕਲਙ੍ਕਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਸ੍ ਤਵ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੂੰ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ; ਸਰੀਰ ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਯਃ ਕੁਣ੍ਡਬਦਰਨ੍ਯਾਯੋ ਯਾ ਘਟਾਕਾਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਤਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਾ
ਕੁਆਂ ਅਤੇ ਬੇਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ, ਜਾਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ — ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ।
ਵਿਨਾਸ਼ਿਨਿ ਵਿਨष੍ਟੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤੇ । ਵਿਨਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ ਯਃ ਖੇਦੀ ਤਂ ਧਿਗ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਧਚੇਤਨਮ੍
ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਜਦੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ ਮਿਟ ਗਿਆ' ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨ ਵਾਲਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
ਯਾਦृਸ਼ੋ ਰਸ਼੍ਮਿਰਥਯੋਸ੍ ਸ੍ਨੇਹੋਦ੍ਵੇਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ੋ ਦੇਹਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸੁਖੈਸ਼੍ ਚਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣ ਅਤੇ ਰਥ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਗਾਵਟ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹੈ।
ਗਤੇਤਰੇਤਰਾਪੇਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸਰਃਪਙ੍ਕੋਪਲਾਮ੍ਭਸਾਮ੍ । ਯਥਾ ਰਾਘਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਥਾ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕੀਚੜ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹੈ।
ਯਾਦृਸ਼ੋ ऽਬ੍ਧਿਧਰਾਦ੍ਯਾਨਾਂ ਨਿਰਿਚ੍ਛਾਪਰਿਦੇਵਨਃ । ਸਂਯੋਗੋ ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ ਚ ਤਾਦृਸ਼ੋ ਦੇਹਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜਿੰਦ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਵੀ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਿਤਵੇਤਾਲਵਿਕਾਰਭਯਭੀਤਯਃ । ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਏਤੇ ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਸੁਖਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਿਤ ਭੂਤ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਝੂਠਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ, ਸੁਖ ਆਦਿ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹਨ।
ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਾਦ੍ ਰਚਿਤਾ ਜਨਤਾਃ ਪृਥਕ੍ । ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਵਿਟਪਾਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਇਵ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਾष੍ਠੇਤਰਤ੍ ਕਾष੍ਠਨਰੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਭੂਤਪਿਣ੍ਡੇਤਰਦ੍ ਦੇਹੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਠ ਦੇ ਪਤਲੇ ਵਿੱਚ ਕਠ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਠ ਜੋੜ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਵਿਕ੍ਸ਼ੋਭਨਾਸ਼ੋਤ੍ਪਾਦੇषੁ ਹੇ ਜਨਾਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਕਿਂ ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਸ਼ਂ ਗਤਾਃ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਿਲਣ, ਬਣਨ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਏ ਲੋਕੋ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ?
ਕੋ ਨਾਮਾਤਿਸ਼ਯਃ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਪਰਨਾਮ੍ਨਿ ਵਾ । ਕੇਵਲੇ ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤੇ ਪ੍ਰੋਦ੍ਭੂਤੇ ऽਰ੍ਜੁਨਵਾਤਵਤ੍
ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਧੂੜ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ?
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਂਸ਼ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਏਵ ਤੁष੍ਟਯੇ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਂ ਤੁ ਯਥਾਭੂਤਭੂਤਪਞ੍ਚਕਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਅਕਾਰਾਂ ਤੇ ਬਣਾਵਟਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ।
ਮਿਥਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਪੁਤ੍ਰਿਕਯੋਰ੍ ਯਥੈਕੋਪਲਸਂਸ੍ਥਯੋਃ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਰ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਰਾਗਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਗੁੜੀਆਂ ਇੱਕ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਚਿਪਕੀਆਂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ।
ਮृਤ੍ਪੁਂਸਾਂ ਯਾਦृਸ਼ੋ ऽਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼ਯਸ੍ ਸਙ੍ਗਮੇ ਭਵੇਤ੍ । ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਮਨਸਾਮ੍ ਸਙ੍ਗਮੇ ਤਾਦृਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਤਲੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਕਸਦ ਜਾਂ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਣੇ ਲਗਾਵ ਦੇ ਹੋਵੇ।