ਏਤਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਭੋ ਬਹ੍ਵ੍ਯਸ਼੍ ਚੇਤਸੋ ਰੂਢਿਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਕਥਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਥਯ ਮਯਿ ਮਾਨਦ ਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਦੱਸੋ।
ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾ ਇਮੇ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੈਕਰੂਪਿਣਃ । ਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਕਕਣਾ ਜਲੈਕਕਲਿਤਾ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮਕ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਝਾਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤੇषੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਤਰਙ੍ਗੇषੁ ਵਿਲੋਲੇषੁ ਪਯੋ ਵ੍ਯੋਮਾਮਲਂ ਯਥਾ
ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਕੁਝ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤੇषੁ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਅਯਾਤੇषੁ ਜਲਭਾਵੋ ਜਲੇष੍ਵ੍ ਇਵ
ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੋਪਲਾਦਯੋ ਭਾਵਾ ਅਲੋਲਾ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸੁਰਾਫੇਨਵਦ੍ ਉਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਲੋਲਾਸ੍ ਤੁ ਪੁਰੁषਾਦਯਃ
ਉਥੇ, ਪਥਰ ਵਰਗੇ ਭਾਵ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੇ ਭਾਵ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਝੱਗ ਹਿਲਦੀ-ਡੁਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤੇषੁ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯਾਤ੍ਮਨਾ । ਕਲਿਤਾਜ੍ਞਾਨਕਲਨਾ ਤੇਨਾਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਸੌ ਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਉਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਰੂषਿਤਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ ਸਂਸਾਰੀ ਮਹਾਮੋਹਮਾਯਾਪਞ੍ਜਰਕੁਞ੍ਜਰਃ
ਉਹ ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਹੈ।
ਜੀਵਨਾਜ੍ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਹਨ੍ਤਯਾ । ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਾਯਕਤ੍ਵੇਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਨ੍ ਮਨਃ
ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨਿਸਚੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰਕृਤਤ੍ਵੇਨ ਦੇਹੋ ਦਿਗ੍ਧਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਜਡਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਭਾਵੇਨ ਚੇਤਨਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤਯਾ
ਕੁਦਰਤ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ। ਜੜ੍ਹ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਤ ਨਾਲ ਹੈ।
ਜਡਾਜਡਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਏਵ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਨਾਨਾਸਞ੍ਜ੍ਞਾਭਿਰ੍ ਆਗਤਮ੍
ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਪਰਮ ਸਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਜੀਵਸ੍ਯ ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕਾਦਿषੁ । ਬਹੁਧਾ ਬਹੁषੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਕਿਲਾਨਘ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਬ੍ਰਹਦਾਰਣਯਕ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ।
ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਾਸੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸੁ ਕੁਵਿਕਲ੍ਪਕੁਤਾਰ੍ਕਿਕੈਃ । ਮੋਹਾਯ ਕੇਵਲਂ ਮੂਢੈਰ੍ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾਃ
ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸੋਚ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਤਲਬਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਭਟਕਣ ਲਈ ਹੀ ਘੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਬੇਕਾਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਰਥ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ ਏष ਮਹਾਬਾਹੋ ਜੀਵਸ੍ ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਮ੍ । ਮੂਕੇਨਾਤਿਵਰਾਕੇਣ ਦੇਹਕੇਨੇਹ ਕਿਂ ਕृਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਇਹ ਜੀਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ?
ਆਧਾਰਾਧੇਯਯੋਰ੍ ਏਕਨਾਸ਼ੇਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨष੍ਟਤਾ । ਯਥਾ ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਨਾਸ਼ੇ ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਨष੍ਟਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਏਕਪਰ੍ਣਰਸੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਰਸੋ ਨੈਤਿ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਯਾਤਿ ਪਰ੍ਣਰਸਸ਼੍ ਚਾਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਾਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰਸ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਰਸ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—
ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦੇਹੀ ਨ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਪਦੇ ਤਥਾ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਨਾਸ਼ੇ ਵਿਨष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਯਸ੍ਯਾਮਤੇਰ੍ ਭ੍ਰਮਃ । ਮਾਤੁਸ੍ ਸ੍ਤਨਤਟਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯੇ ਵੇਤਾਲ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ', ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਭੁਲਕੜੀ ਐਸੇ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਉੱਠ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਸਾਵ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੋ ਹਿ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਉੱਭਰਿਆ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਨਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮृਤੋ ਨष੍ਟ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਤਚ੍ ਚ ਮृषਾ ਨ ਸਤ੍ । ਸ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ऽਨੁਭੂਯਤੇ
ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ', ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹੋਹ੍ਯਤੇ ਜਨੈਰ੍ ਓਘਤਰਙ੍ਗਾਨ੍ਤਸ੍ ਤृਣੈਰ੍ ਇਵ । ਮਰਣਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਤੁ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਿਰੋਹਿਤੈਃ
ਇਥੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵਲਿਤੋ ਜੀਵੋ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਕਪਿਰ੍ ਵਨਤਰੁਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਰ੍ਵਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਵਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਸ੍ ਤਦ੍ ਅਪਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਤਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ऽਨ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚ ਰਾਘਵ
ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਜੀਵਾ ਵਾਸਨਯਾ ਸ੍ਵਯਾ । ਚਿਰਂ ਤਦੁਪਜੀਵਿਨ੍ਯਾ ਧੂਰ੍ਤਧਾਤ੍ਰ੍ਯੇਵ ਬਾਲਕਾਃ
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਲਾਕ ਦਾਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਵਲਿਤਾ ਜੀਰ੍ਣਾਃ ਪਰ੍ਵਤਕੁਕ੍ਸ਼ਿषੁ । ਜਰਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਦੁਃਖੇਨ ਜੀਵਿਤਂ ਜੀਵਜੀਵਕਾਃ
ਆਪਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਜੀਵ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜਰਢਜਗਦੁਪੋਢਦੁਃਖਭਾਰਾਃ ਪਰਿਣਤਜਰ੍ਜਰਜੀਵਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਃ । ਹृਦਯਜਨਿਤਵਾਸਨਾਨੁਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਰਕਭਰੇ ਜਨਤਾਸ਼੍ ਚਿਰਂ ਪਤਨ੍ਤਿ
ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ, ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੁਕਸਾਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਘਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਸਭਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੁਪਚਾਪ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਦੇਹੇ ਜਾਤੇ ਨ ਜਾਤੋ ऽਸਿ ਦੇਹੇ ਨष੍ਟੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਸਿ । ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿष੍ਕਲਙ੍ਕਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਸ੍ ਤਵ ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੂੰ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ; ਸਰੀਰ ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਯਃ ਕੁਣ੍ਡਬਦਰਨ੍ਯਾਯੋ ਯਾ ਘਟਾਕਾਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਤਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਾ
ਕੁਆਂ ਅਤੇ ਬੇਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ, ਜਾਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ — ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ।
ਵਿਨਾਸ਼ਿਨਿ ਵਿਨष੍ਟੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤੇ । ਵਿਨਸ਼੍ਯਾਮੀਤਿ ਯਃ ਖੇਦੀ ਤਂ ਧਿਗ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਧਚੇਤਨਮ੍
ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਜਦੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ ਮਿਟ ਗਿਆ' ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨ ਵਾਲਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
ਯਾਦृਸ਼ੋ ਰਸ਼੍ਮਿਰਥਯੋਸ੍ ਸ੍ਨੇਹੋਦ੍ਵੇਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ੋ ਦੇਹਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸੁਖੈਸ਼੍ ਚਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣ ਅਤੇ ਰਥ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਗਾਵਟ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹੈ।