ਸ਼ਰੀਰਾਲਯਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਵਿਹਙ੍ਗਮਃ । ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵਾਤ੍ਮਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਪੰਛੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਪੁष੍ਪਂ ਤਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧਸਂਵਿਦਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਯਥਾ । ਯਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਸਂਵਿਦਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਸੂਝ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤੇ । ਯਥਾ ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ ਚੇਤਸਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਮ੍ ਅਵਨਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਆਸ੍ਪਦਂ ਭੂਤਲੇ ਯਥਾ । ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਸਂਵਿਦਾਮ੍ ਆਸ੍ਪਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਥੱਲੇ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਹੀ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਂ ਜਗਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਬਿਮ੍ਬਿਤਾ । ਆਤ੍ਮਸਂਵਿਤ੍ ਤਨੋਤੀਦਮ੍ ਆਲੋਕਮ੍ ਇਵ ਸੂਰ੍ਯਭਾਃ
ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਇਹ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍ ਏਵਾਤਃ ਕਾਰਣਂ ਭੂਤਸਂਸृਤੌ । ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਾਤਿਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੁ ਕਾਰਣਂ ਸਦ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍
ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਅਵਿਚਾਰਣਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਹਾਧਿਯਃ । ਸਂਸਾਰਸਂਸृਤੌ ਸਾਰਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਕਾਰਣਮ੍
ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਤੇ ਸਰੂਪ ਹਨ।
ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ ਮੋਹਾਚ੍ ਚੇਤਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਂ ਗृਹੀਤਵਤ੍ । ਸਮ੍ਮੋਹਬੀਜਕਣਿਕਾਂ ਤਮੋ ऽਰ੍ਕਦ੍ਰਵਣਾਦ੍ ਇਵ
ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਤੇ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਣ ਦਾ ਬੀਜ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੈਕਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਰਾਘਵ । ਅਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਚੇਤੋ ਦੀਪੇਨੇਵ ਤਮਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਮ੍ ਅਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤੋ ऽਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਮਨਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਮਕਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ, ਅੰਤਰਕਰਨ, ਚਿੱਤ, ਮਨ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਸੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਹਨ।
ਏਤਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਭੋ ਬਹ੍ਵ੍ਯਸ਼੍ ਚੇਤਸੋ ਰੂਢਿਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਕਥਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਥਯ ਮਯਿ ਮਾਨਦ ਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਦੱਸੋ।
ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾ ਇਮੇ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੈਕਰੂਪਿਣਃ । ਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਕਕਣਾ ਜਲੈਕਕਲਿਤਾ ਯਥਾ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮਕ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਝਾਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤੇषੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਤਰਙ੍ਗੇषੁ ਵਿਲੋਲੇषੁ ਪਯੋ ਵ੍ਯੋਮਾਮਲਂ ਯਥਾ
ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਕੁਝ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤੇषੁ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਅਯਾਤੇषੁ ਜਲਭਾਵੋ ਜਲੇष੍ਵ੍ ਇਵ
ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੋਪਲਾਦਯੋ ਭਾਵਾ ਅਲੋਲਾ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸੁਰਾਫੇਨਵਦ੍ ਉਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਲੋਲਾਸ੍ ਤੁ ਪੁਰੁषਾਦਯਃ
ਉਥੇ, ਪਥਰ ਵਰਗੇ ਭਾਵ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੇ ਭਾਵ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਝੱਗ ਹਿਲਦੀ-ਡੁਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤੇषੁ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯਾਤ੍ਮਨਾ । ਕਲਿਤਾਜ੍ਞਾਨਕਲਨਾ ਤੇਨਾਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਸੌ ਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਉਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਰੂषਿਤਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ ਸਂਸਾਰੀ ਮਹਾਮੋਹਮਾਯਾਪਞ੍ਜਰਕੁਞ੍ਜਰਃ
ਉਹ ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਹੈ।
ਜੀਵਨਾਜ੍ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੋ ऽਹਮ੍ਭਾਵਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਹਨ੍ਤਯਾ । ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨਿਸ਼੍ਚਾਯਕਤ੍ਵੇਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਨ੍ ਮਨਃ
ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਨਿਸਚੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰਕृਤਤ੍ਵੇਨ ਦੇਹੋ ਦਿਗ੍ਧਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਜਡਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਭਾਵੇਨ ਚੇਤਨਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤਯਾ
ਕੁਦਰਤ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ। ਜੜ੍ਹ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਤ ਨਾਲ ਹੈ।
ਜਡਾਜਡਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਏਵ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਨਾਨਾਸਞ੍ਜ੍ਞਾਭਿਰ੍ ਆਗਤਮ੍
ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਪਰਮ ਸਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਜੀਵਸ੍ਯ ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕਾਦਿषੁ । ਬਹੁਧਾ ਬਹੁषੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਕਿਲਾਨਘ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਬ੍ਰਹਦਾਰਣਯਕ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ।
ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਾਸੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸੁ ਕੁਵਿਕਲ੍ਪਕੁਤਾਰ੍ਕਿਕੈਃ । ਮੋਹਾਯ ਕੇਵਲਂ ਮੂਢੈਰ੍ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਾਃ
ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸੋਚ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਤਲਬਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਭਟਕਣ ਲਈ ਹੀ ਘੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਬੇਕਾਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਰਥ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ ਏष ਮਹਾਬਾਹੋ ਜੀਵਸ੍ ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਮ੍ । ਮੂਕੇਨਾਤਿਵਰਾਕੇਣ ਦੇਹਕੇਨੇਹ ਕਿਂ ਕृਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਇਹ ਜੀਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ?
ਆਧਾਰਾਧੇਯਯੋਰ੍ ਏਕਨਾਸ਼ੇਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨष੍ਟਤਾ । ਯਥਾ ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਨਾਸ਼ੇ ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਨष੍ਟਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਏਕਪਰ੍ਣਰਸੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਰਸੋ ਨੈਤਿ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਯਾਤਿ ਪਰ੍ਣਰਸਸ਼੍ ਚਾਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਾਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰਸ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਰਸ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—
ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦੇਹੀ ਨ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਪਦੇ ਤਥਾ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਨਾਸ਼ੇ ਵਿਨष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਯਸ੍ਯਾਮਤੇਰ੍ ਭ੍ਰਮਃ । ਮਾਤੁਸ੍ ਸ੍ਤਨਤਟਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯੇ ਵੇਤਾਲ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ', ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਭੁਲਕੜੀ ਐਸੇ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਉੱਠ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਸਾਵ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੋ ਹਿ ਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਉੱਭਰਿਆ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਨਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮृਤੋ ਨष੍ਟ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ੍ ਤਚ੍ ਚ ਮृषਾ ਨ ਸਤ੍ । ਸ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ऽਨੁਭੂਯਤੇ
ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ', ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹੋਹ੍ਯਤੇ ਜਨੈਰ੍ ਓਘਤਰਙ੍ਗਾਨ੍ਤਸ੍ ਤृਣੈਰ੍ ਇਵ । ਮਰਣਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਤੁ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਿਰੋਹਿਤੈਃ
ਇਥੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ।