ਨ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨੋ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਚ ਤੈਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਕਲਙ੍ਕਾਯਾ ਭਾਨੋਰ੍ ਇਵ ਤਮਃਪਟੈਃ
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਦਾਗ-ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਾਪਿ ਕਥਯਾਮਿ ਤਵਾਰਿਹਨ੍ । ਦੇਹਾਦਿਭਿਸ੍ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ ਅਪਿ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵਿਭੋਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਦਵੈਤ ਮੰਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਕਿ ਅਸਲ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਛਾਯਾਤਪਪ੍ਰਸਰਯੋਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੋਰ੍ ਯਥਾ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਥਾ ਵੈ ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਚਲਣ, ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਯੋਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਃ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਰਾਮ ਦੇਹਾਤ੍ਮਨੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ।
ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਤਾਰ੍ਥਸ੍ ਤੁ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਥਮ੍ ਏਤਯੋਃ । ਜਡਚੇਤਨਯੋਰ੍ ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣਾਤ੍ਮਨਾ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧ ਇਤਿ ਯਾ ਕਥਾ । ਸੈषਾ ਦੁਰਵਬੋਧੋਤ੍ਥਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨੌ ਜਲਧੀਰ੍ ਯਥਾ
ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਮਿਰਾਜ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਵਲੋਕਨੇਨੈषਾ ਮਿਥ੍ਯਾਦृष੍ਟਿਰ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਵਲੋਕਨਯਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਆਤਪੇ ਜਲਧੀਰ੍ ਯਥਾ
ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਮਲੋ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਵਭਾਸੋ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਦੇਹਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਿਤ੍ਯੋ ਮਲਵਾਂਸ੍ ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਸਰੀਰ ਅਸਥਾਈ ਤੇ ਮੈਲ-ਭਰਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਾਤੇਨ ਭੂਤੈਰ੍ ਆਪੀਵਰੀਕृਤਃ । ਦੇਹਸ੍ ਤੇਨ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਮਨਾਗ੍ ਏਵ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਤਾ ਭੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਸਿਦ੍ਧੌ ਤੁ ਸੁਮਤੇ ਕਲਨੈਵੇਦृਸ਼ੀ ਕੁਤਃ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਜੁੜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਜੇ ਦਵਾਈ ਹੋਣੀ ਹੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਜੀ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਰੈਵਾਙ੍ਗ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕੁਰੁ । ਨ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਪਿਆਰੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਰਾਮ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦृਢਤਾਂ ਨਯ
ਸਪਸ਼ਟ ਯਕੀਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਯਕੀਨ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ।
ਸੁਖੀ ਦੁਃਖੀ ਚ ਮੂਢੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟਯਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਆਸੁ ਚੇਦ੍ ਵਸ੍ਤੁਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਤੇ ਤਚ੍ ਚਿਰਂ ਦੁਃਖਮ੍ ਏष੍ਯਸਿ
‘ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ’, ‘ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ’, ‘ਮੈਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ’—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਝੂਠੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਸਮਝ ਲਵੇਂ, ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਯਃ ਕ੍ਰਮਸ਼੍ ਸ਼ੈਲਤृਣਯੋਃ ਕੌਸ਼ੇਯੋਪਲਯੋਸ੍ ਤਥਾ । ਸਾਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਕਥਾਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਜਡਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਲੇषੋ ਨ ਤਥਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਕਦੇ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਦੇ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਯਥਾ ਤੇਜਸ੍ਤਿਮਿਰਯੋਰ੍ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਤੁਲ੍ਯਤਾ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਯੋ ਰਾਮ ਤਥਾ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਜੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ, ਰਾਮਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਦੇਹਸ਼੍ ਚਲਤਿ ਵਾਤੇਨ ਤੇਨੈਵਾਯਾਤਿ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨੈਵ ਦੇਹਨਾਡੀਵਿਲਾਸਿਨਾ
ਸਰੀਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਚਟਤਪ੍ਰਾਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਮੀਰਣੇ । ਯਥਾ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਵਂਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਹਰਨ੍ਧ੍ਰਾਤ੍ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਵਾਹਲੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੋਖ ਵਿਚ ਹਵਾ ਵਗਣ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰੋਂ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਨੀਨਿਕਾਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਫੁਰਣਂ ਚੈਵ ਸਂਵਿਤ੍ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਅੱਖ ਦੀ ਪਲਕਾਂ ਮਿਟਕਣ ਅਤੇ ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਵੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਫ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪ ਹੀ ਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ੋਪਲਕੁਡ੍ਯਾਦੌ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਤ੍ਮਦਸ਼ਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਇਵਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚਿਤ੍ਤ ਏਵ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਕਾਸ਼, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਪਰਛਾਂਵੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਾਲਯਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਵਿਹਙ੍ਗਮਃ । ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵਾਤ੍ਮਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਪੰਛੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਪੁष੍ਪਂ ਤਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧਸਂਵਿਦਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਯਥਾ । ਯਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਸਂਵਿਦਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਸੂਝ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤੇ । ਯਥਾ ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ ਚੇਤਸਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਮ੍ ਅਵਨਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਆਸ੍ਪਦਂ ਭੂਤਲੇ ਯਥਾ । ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਸਂਵਿਦਾਮ੍ ਆਸ੍ਪਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਥੱਲੇ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਹੀ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਂ ਜਗਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਬਿਮ੍ਬਿਤਾ । ਆਤ੍ਮਸਂਵਿਤ੍ ਤਨੋਤੀਦਮ੍ ਆਲੋਕਮ੍ ਇਵ ਸੂਰ੍ਯਭਾਃ
ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਇਹ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍ ਏਵਾਤਃ ਕਾਰਣਂ ਭੂਤਸਂਸृਤੌ । ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਾਤਿਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੁ ਕਾਰਣਂ ਸਦ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍
ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਅਵਿਚਾਰਣਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਹਾਧਿਯਃ । ਸਂਸਾਰਸਂਸृਤੌ ਸਾਰਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਕਾਰਣਮ੍
ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਤੇ ਸਰੂਪ ਹਨ।
ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ ਮੋਹਾਚ੍ ਚੇਤਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਂ ਗृਹੀਤਵਤ੍ । ਸਮ੍ਮੋਹਬੀਜਕਣਿਕਾਂ ਤਮੋ ऽਰ੍ਕਦ੍ਰਵਣਾਦ੍ ਇਵ
ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਤੇ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਣ ਦਾ ਬੀਜ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੈਕਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਰਾਘਵ । ਅਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਚੇਤੋ ਦੀਪੇਨੇਵ ਤਮਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਮ੍ ਅਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਚੇਤੋ ऽਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਃਕਰਣਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਮਨਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਮਕਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ, ਅੰਤਰਕਰਨ, ਚਿੱਤ, ਮਨ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਸੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਹਨ।