ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯੇ ਚ ਸਂਵਿਦਮ੍ । ਮਾ ਗृਹਾਣ ਭ੍ਰਮੋ ਹ੍ਯ੍ ਏष ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਇਤਿ ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਣਤਰ ਦੀ ਮਜਬੂਤੀ ਜਾਂ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਧਰੋ; ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ 'ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਨਾਸ਼ੇਨ ਕੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਤੇ ਕੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਤੇ ਦੇਹਸਂਸ੍ਥਯਾ । ਭਵ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕृਤਾਰਮ੍ਭਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਵ੍ ਏष ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ।
ਜ੍ਞਾਤਵਾਨ੍ ਅਸਿ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਅਸਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਾਨ੍ ਅਸਿ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ੋਕੋ ਭਵ ਭੂਤਯੇ
ਤੂੰ ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤਤ੍ਯਕ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ੀਤਲਾਲੋਕਸ਼ੋਭਯਾ । ਅਨ੍ਧਕਾਰਾਤਪਾਮ੍ਭੋਦਮੁਕ੍ਤਂ ਖਮ੍ ਇਵ ਸ਼ੋਭਸੇ
ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਠੰਢੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ, ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ।
ਮਨਸ੍ ਤਵਾਤ੍ਮਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਨਾਧਸ੍ ਸਮਨੁਧਾਵਤਿ । ਯੋਗਮਨ੍ਤ੍ਰਤਪਸ੍ਸਿਦ੍ਧਃ ਪੁਰੁषਃ ਖਾਦ੍ ਇਵਾਵਨਿਮ੍
ਤੇਰਾ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ; ਯੋਗ, ਮੰਤਰ ਤੇ ਤਪ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਇਹ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚਿਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਪਾਰਾਵਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਇਤਿ ਤੇ ਮਾਸ੍ਤੁ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਦ ਜਾਂ ਵੰਡ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਰਗਾ ਭਰਮ ਨਾ ਰਹੇ।
ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਭਿਧਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਵਿਭੋਃ । ਨਾਮਰੂਪਾਦਿਭੇਦਾਸ੍ ਤੁ ਦੂਰਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਲਂ ਗਤਾਃ
'ਆਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਹਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ, ਰੂਪ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਨ।
ਜਲਮ੍ ਏਵ ਯਥਾਮ੍ਭੋਧਿਰ੍ ਨ ਤਰਙ੍ਗਾਦਿਕਂ ਪृਥਕ੍ । ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਭੂਤੌਘਾਦਿਕਂ ਪृਥਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਭੂਤਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਸਮਸ੍ਤਾਜ੍ ਜਲਧੇਰ੍ ਜਲਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥੈਵ ਜਗਤਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਕ੍ਵ ਕਰੋषਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਕਿਂ ਤਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਚ ਵਾ ਤੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਂ ਨ ਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਚ ਵਾ ਨ ਤੇ
ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਿੱਥੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ 'ਤੂੰ' ਕੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੀ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਨ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨੋ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਚ ਤੈਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਕਲਙ੍ਕਾਯਾ ਭਾਨੋਰ੍ ਇਵ ਤਮਃਪਟੈਃ
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਦਾਗ-ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਾਪਿ ਕਥਯਾਮਿ ਤਵਾਰਿਹਨ੍ । ਦੇਹਾਦਿਭਿਸ੍ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ ਅਪਿ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵਿਭੋਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਦਵੈਤ ਮੰਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਕਿ ਅਸਲ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਛਾਯਾਤਪਪ੍ਰਸਰਯੋਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੋਰ੍ ਯਥਾ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਥਾ ਵੈ ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਚਲਣ, ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਯੋਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਃ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਰਾਮ ਦੇਹਾਤ੍ਮਨੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ।
ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਤਾਰ੍ਥਸ੍ ਤੁ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਥਮ੍ ਏਤਯੋਃ । ਜਡਚੇਤਨਯੋਰ੍ ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣਾਤ੍ਮਨਾ ਦੇਹਸ੍ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧ ਇਤਿ ਯਾ ਕਥਾ । ਸੈषਾ ਦੁਰਵਬੋਧੋਤ੍ਥਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨੌ ਜਲਧੀਰ੍ ਯਥਾ
ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਮਿਰਾਜ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਵਲੋਕਨੇਨੈषਾ ਮਿਥ੍ਯਾਦृष੍ਟਿਰ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਵਲੋਕਨਯਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਆਤਪੇ ਜਲਧੀਰ੍ ਯਥਾ
ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਮਲੋ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਵਭਾਸੋ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਦੇਹਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਿਤ੍ਯੋ ਮਲਵਾਂਸ੍ ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਸਰੀਰ ਅਸਥਾਈ ਤੇ ਮੈਲ-ਭਰਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਾਤੇਨ ਭੂਤੈਰ੍ ਆਪੀਵਰੀਕृਤਃ । ਦੇਹਸ੍ ਤੇਨ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਮਨਾਗ੍ ਏਵ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਤਾ ਭੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਸਿਦ੍ਧੌ ਤੁ ਸੁਮਤੇ ਕਲਨੈਵੇਦृਸ਼ੀ ਕੁਤਃ
ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਜੁੜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਜੇ ਦਵਾਈ ਹੋਣੀ ਹੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਜੀ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਰੈਵਾਙ੍ਗ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕੁਰੁ । ਨ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਪਿਆਰੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਰਾਮ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦृਢਤਾਂ ਨਯ
ਸਪਸ਼ਟ ਯਕੀਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਯਕੀਨ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ।
ਸੁਖੀ ਦੁਃਖੀ ਚ ਮੂਢੋ ऽਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟਯਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਆਸੁ ਚੇਦ੍ ਵਸ੍ਤੁਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਤੇ ਤਚ੍ ਚਿਰਂ ਦੁਃਖਮ੍ ਏष੍ਯਸਿ
‘ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ’, ‘ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ’, ‘ਮੈਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ’—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਝੂਠੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਸਮਝ ਲਵੇਂ, ਤਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਯਃ ਕ੍ਰਮਸ਼੍ ਸ਼ੈਲਤृਣਯੋਃ ਕੌਸ਼ੇਯੋਪਲਯੋਸ੍ ਤਥਾ । ਸਾਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਕਥਾਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਜਡਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਲੇषੋ ਨ ਤਥਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਕਦੇ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਦੇ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਯਥਾ ਤੇਜਸ੍ਤਿਮਿਰਯੋਰ੍ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਤੁਲ੍ਯਤਾ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਯੋ ਰਾਮ ਤਥਾ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਜੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ, ਰਾਮਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਦੇਹਸ਼੍ ਚਲਤਿ ਵਾਤੇਨ ਤੇਨੈਵਾਯਾਤਿ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨੈਵ ਦੇਹਨਾਡੀਵਿਲਾਸਿਨਾ
ਸਰੀਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਚਟਤਪ੍ਰਾਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਮੀਰਣੇ । ਯਥਾ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਵਂਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਹਰਨ੍ਧ੍ਰਾਤ੍ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਵਾਹਲੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੋਖ ਵਿਚ ਹਵਾ ਵਗਣ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰੋਂ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਨੀਨਿਕਾਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਫੁਰਣਂ ਚੈਵ ਸਂਵਿਤ੍ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਅੱਖ ਦੀ ਪਲਕਾਂ ਮਿਟਕਣ ਅਤੇ ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਵੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਫ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪ ਹੀ ਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ੋਪਲਕੁਡ੍ਯਾਦੌ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਤ੍ਮਦਸ਼ਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਇਵਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚਿਤ੍ਤ ਏਵ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਕਾਸ਼, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਪਰਛਾਂਵੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।